Nasos
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com
Nasos — suyuqlikni bosim ostida söriş va haydaş, gazlarni siqiş yoki siyraklantiriş, soçiluvçi jismlarni söriş va haydaş uçun işlatiladigan qurilma (gidravlik yoki pnevmatik maşina, apparat yoki asbob). Suyukdiklarni bosimsiz harakatlantiriş uçun möljallangan qurilmalar suv kötariş maşinalari deb ataladi. N.ning asosiy parametri — ma'lum vaqt içida (vaqt birligida) haydaladigan suv, gaz yoki havo miqdori. Ba'zan N.lar uçun bosim (R va Ya), iste'mol quvvati N va f. i. k. ham muhim.
Qadimda ham N. yaratişga urinilgan. Mac, qadimgi Örta Osiyo hududida çarxpalaklar yordamida suv çiqarişgan. Yunon mexanigi Ktesibiy öt öçiriş uçun möljallangan birinçi N.ni ixtiro qilgan. 18-a. boşlariga qadar, asosan, suv kötariş maşinalari işlatilgan. Buğ maşinasi yaratilgandan söng ularning örnini asta-sekin N. egallay boşladi. 18-a. oxirlarida porşenli N. tarraqiyoti jadallaşdi. 19-a. örtalarida porşenli bug N.lari keng işlatila boşladi. Şu davrda parrakli N. xam paydo böddi. 20-a. 20—30-yillaridan boşlab, ba'zi sohalarda porşenli N. örniga markazdan qoçma, ro-torli N.lar işlatila boşladi.
N. taraqqiyotining ikkinçi yönalişi aylanuvçi (rotorli) N. yaratilişidan boşlanadi. 17-a. boşida yaratilgan ikki rotorli N. hozirgi tişli ğildirakli N.ga öxşaydi. Key-inçalik rotorli N.ning boşqa xillari paydo böldi. Nemis muhandisi S. Xins 1920 y. markazdan qoçma quril-ma deb atalgan birinçi söruvçi uyur-ma N.ni taklif qildi.
Suyuklikni haydaşda markazdan qoçma kuçdan foydalaniş ğoyasini 15-a.da Leonardo da Vinçi ilgari surgan. 17-a. boşida fransuz muhandisi Blankano suv çiqaradigan oddiy markazdan qoçma N.ni yasagan. Issiqlik dvigateli va elektr dvigateli paydo bölgandan söng markazdan qoçma N. kengroq qöllanila boşladi. 19-a. oxiri va 20-a. boşlarida parrakli va burilma kurakli N.lar yaratildi.
Suyuklikni bosim ostida haydaşning uçinçi yöialişi — N.-apparatlar yaratişdan iborat böladi. Yunonistonda qizdirilgan havo yoki suv buği yordamida idişdagi suvni siqib çiqaradigan qurilma yaratilgan. Suvni haydaşda siqilgan xavodan foydalaniş ğoyasi 20-a. da amalga oşirilgan. N.-apparatlarning xillaridan biri — suv oqimli N.; uni ingliz olimi D. Tompson 1852 y.da taklif qilgan. U suv va havoni söriş uçun işlatilgan. Keyinçalik suvli ejektor, bug-suvli ejektor va b. tarzidagi N.lar yaratildi, quduqlardan suv çiqaradigan gidropnevmatik suv çiqargiç taklif kilindi. 20-a. boşlarida magnitgidrodinamik N.larning yaratilişi N.-appratlarni takomillaştiriş yönalişlaridan biriga aylandi. Atom energetikasining taraqqi-yoti munosabati bilan 20-a. 50—60-y.laridagina bunday N.lar keng qöllanila boşladi.
N., asosan, parrakli, uyurma va hajmiy xillarga, bular esa yana bir neça turlargabölinadi. Parrakli N. dvigateli ğildirakni aylantirganda parraklari suyuqlik oqimiga ta'sir qila-di va uni harakatlantiradi. Parrakli N.ning markazdan qoçma, diagonal va öqaviy(öq böylab haydaydigan) xillari bor. Bular suyuklikni söriş xususiyatiga ega bölmagani uçun ularni yurgizib yuborişda söriş trubasi va ğildirakka suyuqlik quyiladi. Parrakli N. 1 — 2500 m suv ustuniga tent bosim kerak bölgan joylarda işlatiladi. F. i. k. — 90 — 92%. Uyurma N.da dvigatel energiyasi uyurma hosil qiladi; uyurma suyuklikni ilaştirib, harakatla-nişga majbur qiladi. Uyurma N. qovuşoqligi kam suyuqliklarni hay-daş uçun quvvati bir neça kVt dan oşmaydigan statsionar va köçma qurilmalarda işlatiladi. Bosimi parrakli N.ga qaraganda 2—10 marta ortiq, f.i.k. - 25 - 50%.
Hajmiy N.da suyuqlik N.ning berk böşliğidan quvurlarga porşen (plunjer), şesternya, vint, kulaçok va b. ta'sirida ötkaziladi. N.ga kirayotgan va undan çiqayotgan suyuqlikning soliştirma energiyalari farqi bosim deyiladi. Hajmiy N.ning porşenli (plunjerli), membranali, rotorli va b. xillari bor. Proşenli N.da suyuqlik iş kameralari hajmining özgarişi hisobiga harakatlanadi. Rotorli N. şesternyali, plastinkali va b. xillarga bölinadi. N.lar suv ta'minoti tizimlarida, neft çiqariş, neft maxsulotlari va gazlarni haydaşda, kema va gidropress qurilmalarida, avtomobillarda, binolarni şamollatişda hamda texnikaning boşqa sohalarida keng qöllaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАСОС — суюқликни босим остида сўриш ва ҳайдаш, газларни сиқиш ёки сийраклантириш, сочилувчи жисмларни сўриш ва ҳайдаш учун ишлатиладиган қурилма (гидравлик ёки пневматик машина, аппарат ёки асбоб). Суюкдикларни босимсиз ҳаракатлантириш учун мўлжалланган қурилмалар сув кўтариш машиналари деб аталади. Н.нинг асосий параметри — маълум вақт ичида (вақт бирлигида) ҳайдаладиган сув, газ ёки ҳаво миқдори. Баъзан Н.лар учун босим (Р ва Я), истеъмол қуввати N ва ф. и. к. ҳам муҳим.
Қадимда ҳам Н. яратишга уринилган. Mac, қадимги Ўрта Осиё ҳудудида чархпалаклар ёрдамида сув чиқаришган. Юнон механиги Ктесибий ўт ўчириш учун мўлжалланган биринчи Н.ни ихтиро қилган. 18-а. бошларига қадар, асосан, сув кўтариш машиналари ишлатилган. Буғ машинаси яратилгандан сўнг уларнинг ўрнини аста-секин Н. эгаллай бошлади. 18-а. охирларида поршенли Н. таррақиёти жадаллашди. 19-а. ўрталарида поршенли буг Н.лари кенг ишлатила бошлади. Шу даврда парракли Н. хам пайдо бўдди. 20-а. 20—30-йилларидан бошлаб, баъзи соҳаларда поршенли Н. ўрнига марказдан қочма, ро-торли Н.лар ишлатила бошлади.
Н. тараққиётининг иккинчи йўналиши айланувчи (роторли) Н. яратилишидан бошланади. 17-а. бошида яратилган икки роторли Н. ҳозирги тишли ғилдиракли Н.га ўхшайди. Кей-инчалик роторли Н.нинг бошқа хиллари пайдо бўлди. Немис муҳандиси С. Хинс 1920 й. марказдан қочма қурил-ма деб аталган биринчи сўрувчи уюр-ма Н.ни таклиф қилди.
Суюкликни ҳайдашда марказдан қочма кучдан фойдаланиш ғоясини 15-а.да Леонардо да Винчи илгари сурган. 17-а. бошида француз муҳандиси Бланкано сув чиқарадиган оддий марказдан қочма Н.ни ясаган. Иссиқлик двигатели ва электр двигатели пайдо бўлгандан сўнг марказдан қочма Н. кенгроқ қўлланила бошлади. 19-а. охири ва 20-а. бошларида парракли ва бурилма куракли Н.лар яратилди.
Суюкликни босим остида ҳайдашнинг учинчи йўиалиши — Н.-аппаратлар яратишдан иборат бўлади. Юнонистонда қиздирилган ҳаво ёки сув буғи ёрдамида идишдаги сувни сиқиб чиқарадиган қурилма яратилган. Сувни ҳайдашда сиқилган хаводан фойдаланиш ғояси 20-а. да амалга оширилган. Н.-аппаратларнинг хилларидан бири — сув оқимли Н.; уни инглиз олими Д. Томпсон 1852 й.да таклиф қилган. У сув ва ҳавони сўриш учун ишлатилган. Кейинчалик сувли эжектор, буг-сувли эжектор ва б. тарзидаги Н.лар яратилди, қудуқлардан сув чиқарадиган гидропневматик сув чиқаргич таклиф килинди. 20-а. бошларида магнитгидродинамик Н.ларнинг яратилиши Н.-аппратларни такомиллаштириш йўналишларидан бирига айланди. Атом энергетикасининг тараққи-ёти муносабати билан 20-а. 50—60-й.ларидагина бундай Н.лар кенг қўлланила бошлади.
Н., асосан, парракли, уюрма ва ҳажмий хилларга, булар эса яна бир неча турларгабўлинади. Парракли Н. двигатели ғилдиракни айлантирганда парраклари суюқлик оқимига таъсир қила-ди ва уни ҳаракатлантиради. Парракли Н.нинг марказдан қочма, диагонал ва ўқавий(ўқ бўйлаб ҳайдайдиган) хиллари бор. Булар суюкликни сўриш хусусиятига эга бўлмагани учун уларни юргизиб юборишда сўриш трубаси ва ғилдиракка суюқлик қуйилади. Парракли Н. 1 — 2500 м сув устунига тент босим керак бўлган жойларда ишлатилади. Ф. и. к. — 90 — 92%. Уюрма Н.да двигатель энергияси уюрма ҳосил қилади; уюрма суюкликни илаштириб, ҳаракатла-нишга мажбур қилади. Уюрма Н. қовушоқлиги кам суюқликларни ҳай-даш учун қуввати бир неча кВт дан ошмайдиган стационар ва кўчма қурилмаларда ишлатилади. Босими парракли Н.га қараганда 2—10 марта ортиқ, ф.и.к. - 25 - 50%.
Ҳажмий Н.да суюқлик Н.нинг берк бўшлиғидан қувурларга поршень (плунжер), шестерня, винт, кулачок ва б. таъсирида ўтказилади. Н.га кираётган ва ундан чиқаётган суюқликнинг солиштирма энергиялари фарқи босим дейилади. Ҳажмий Н.нинг поршенли (плунжерли), мембранали, роторли ва б. хиллари бор. Прошенли Н.да суюқлик иш камералари ҳажмининг ўзгариши ҳисобига ҳаракатланади. Роторли Н. шестерняли, пластинкали ва б. хилларга бўлинади. Н.лар сув таъминоти тизимларида, нефть чиқариш, нефть махсулотлари ва газларни ҳайдашда, кема ва гидропресс қурилмаларида, автомобилларда, биноларни шамоллатишда ҳамда техниканинг бошқа соҳаларида кенг қўлланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.