Natural xöjalik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 104-b. — ziyouz.com
Natural xöjalik — öz ehtiyojlarini özi yaratgan mahsulot va xizmatlar b-n qondiradigan xöjalik. N.x. qöl mehnatiga asoslanadi, mehnat unumdorligi past bölgan köhna mehnat qurollari işlatiladi. N.x.ning kengayişi yangi resurslarni jalb etiş, Mas, yangi yerlarni oçib, ekin maydonlarini kengaytiriş, mollar sonini köpaytiriş, işlovçilar sonini oşiriş orqali amalga oşiriladi.
N.x. şaroitidagi iqtisodiy munosabatlar ham sodda böladi, ular uzok, vaqt, hatto asrlar davomida, heç bir özgarişsiz saqlanib qoladi. Mac, Örta Osiyoda yerlarni oğzaki kelişuv asosida ija-raga beriş, ijara haqini hosilning bir qismidan oliş, hosildan kafsan tarqatiş kabi munosabatlar uzoq saqlangan. N.x.ning eng muhim belgisi uning bozordan ajralgan bölişidir.
Bu xöjaliqda pul munosabati bölmaydi, yaratilgan mahsulotni xöjalikning özi xonaki qayta işlaydi. Mas, natural çorvador xöjaligida jundan matolar, gilam, palos va kigizlar, teridan esa oyoq kiyimlari, pöstin tayyorlanadi. N.x. ibtidoiy davr va örta asrlarda rivoj topgan. Tovar xöjaligiga asoslangan bozor munosabatlariga ötilgaç, u öz ahamiyatini yöqotadi.
Tovar-pul munosabatlarining rivojlanişi N.x. miqyosini qisqartiradi, söngra amalda töliq siqib çiqa-radi. Lekin uning ayrim unsurlari jahon iqtisodiyotida saqlanib kelmoq-da. Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlarda uning ahamiyati katta emas Aholi turmuş darajasi past, ilmiy-texnika potensiali yuqori bölmagan, ij-timoiyiqtisodiy munosabatlar rivojlanmagan mamlakatlarda N.x. oziq-ovqat mahsulotlari i.ç., uy-joy qurilişi, hunarmandçilik va b.da ham muayyan rol öynab kelmoqda.
N.x.ning ayrim körinişlari 21- a. boşlarida ham Osiyoning toğli hududlarida, Afrika va Lotin Amerikasining (Amazonka) örmonzor va çakalakzorlarida ovçilik va terimçilik b-n şuğullanadigan qabilalarda saqlanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАТУРАЛ ХЎЖАЛИК — ўз эҳтиёжларини ўзи яратган маҳсулот ва хизматлар б-н қондирадиган хўжалик. Н.х. қўл меҳнатига асосланади, меҳнат унумдорлиги паст бўлган кўҳна меҳнат қуроллари ишлатилади. Н.х.нинг кенгайиши янги ресурсларни жалб этиш, Мас, янги ерларни очиб, экин майдонларини кенгайтириш, моллар сонини кўпайтириш, ишловчилар сонини ошириш орқали амалга оширилади.
Н.х. шароитидаги иқтисодий муносабатлар ҳам содда бўлади, улар узок, вақт, ҳатто асрлар давомида, ҳеч бир ўзгаришсиз сақланиб қолади. Mac, Ўрта Осиёда ерларни оғзаки келишув асосида ижа-рага бериш, ижара ҳақини ҳосилнинг бир қисмидан олиш, ҳосилдан кафсан тарқатиш каби муносабатлар узоқ сақланган. Н.х.нинг энг муҳим белгиси унинг бозордан ажралган бўлишидир.
Бу хўжалиқда пул муносабати бўлмайди, яратилган маҳсулотни хўжаликнинг ўзи хонаки қайта ишлайди. Мас, натурал чорвадор хўжалигида жундан матолар, гилам, палос ва кигизлар, теридан эса оёқ кийимлари, пўстин тайёрланади. Н.х. ибтидоий давр ва ўрта асрларда ривож топган. Товар хўжалигига асосланган бозор муносабатларига ўтилгач, у ўз аҳамиятини йўқотади.
Товар-пул муносабатларининг ривожланиши Н.х. миқёсини қисқартиради, сўнгра амалда тўлиқ сиқиб чиқа-ради. Лекин унинг айрим унсурлари жаҳон иқтисодиётида сақланиб келмоқ-да. Иқтисодий ривожланган мамлакатларда унинг аҳамияти катта эмас Аҳоли турмуш даражаси паст, илмий-техника потенциали юқори бўлмаган, иж-тимоийиқтисодий муносабатлар ривожланмаган мамлакатларда Н.х. озиқ-овқат маҳсулотлари и.ч., уй-жой қурилиши, ҳунармандчилик ва б.да ҳам муайян роль ўйнаб келмоқда.
Н.х.нинг айрим кўринишлари 21- а. бошларида ҳам Осиёнинг тоғли ҳудудларида, Африка ва Лотин Америкасининг (Амазонка) ўрмонзор ва чакалакзорларида овчилик ва теримчилик б-н шуғулланадиган қабилаларда сақланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.