Naturfalsafa
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 105–106-b. — ziyouz.com
Naturfalsafa — tabiat falsafasi; tabiatni bir butun tizim sifatida, asosan, jonli muşohada negizida yoki tabiatşunoslikdan uzlaştirilgan bilimlar orqali talqin etiş va tuşuntiriş, uning umumiy manzarasini tasvirlaş borasidagi falsafiy urinişlar majmuasi. Yunon naturfaylasuflari — Fales, Anaksimandr, Anaksimen, appoloniyalik Diogen, Geraklit N.ning asosçilari bölganlar. Ular barça mavjud narsalar kelib çiqişining yagona tabiiy asosini topişga urindilar. N.ning keyingi rivoji Aristotel maktabi va stoiklar faoliyati b-n boğliqböldi. N. («philosophia naturalis») tuşunçasi ilk bor Senekalya. uçraydi. N. bilan tabiatşunoslik örtasidagi çegara va uning falsafasidagi örni tarixan özgarib turgan. Aslida, N. falsafa ilmining ilk tarixiy şakli sifatida namoyon böddi. Yunon natur faylasuflari ilm-fan tarixida juda muhim sanalgan köpgina qaraşlarni, jumladan, atomistik qaraşlarni ilgari surdilar. Keyinçalik, N. odatda, fizika yoki fiziologiya, ya'ni tabiat töğrisidagi ta'limot deb ataldi. Falsafa xudo töğrisidagi ta'limot b-n yaqinlaşgan örta ayerlarda N. falsafa sohasidan uzoqlaşdi. N.ning ayrim unsurlari nasro-niy, musulmon va yahudiy dinlarining olamni xudo tomonidan yaratilişi töğrisidagi taişmotlariga moslaştirildi. Natijada, N., köpinça, xayol-parastlik şaklidagi natursafsataga aylandi. Biroq, örta ayerlarda tabiatşunoslikning rivoji b-n boğliq tarzda N. ham rivojlandi. Bu hol Ğarbda sxolastika rivojining sönggi bo-sqiçi davri (Foma Akvinskiy, Buyuk Albert ijodi)da, Şarkda esa undan ança oldinroq — Xorazmiy, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino va b. faoliyatida kuzatiladi.
Uyğoniş davri falsafasida tabiatga nisbatan qiziqişning ortib borişi b-n N.ning yangi namoyandalari (J. Bruno, B. Telezio, J. Kampanella, J. Kardano, Paratsels, F. Patritsi) yuzaga keldi. Uyğoniş davri N.si, asosan, panteizm va gilozoizm negizida rivojlandi, köp hollarda esa hayolpa-rastlik tusini oldi. Tabiatni örga-nişning tahliliy usullari ustuvor bölgan 17—18-a.larda N. ortga çekindi. Biroq, N. nemis mumtoz falsafasida falsafiy yönalişlardan biri sifatida yangidan olğa surildi (Kant, Şelling, Oken, Gegel, Şopengauer, Gyote, Karus). Tabiatşunoslikning ulkan yutuqlari va idealistik N.ning unutila borişi 20-a.da N.ni avval materializm tomonga oğdirgan bölsa, söng uni butunlay barham toptirdi. 19-a.ning oxiri va 20-a. boşlarida N.ning yangi turdagi şakllarini kaytadan yaratişga urinişlar (Ostvald, Reynke, Driş, Paladi, N.Gartman) yuz berdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАТУРФАЛСАФА — табиат фалсафаси; табиатни бир бутун тизим сифатида, асосан, жонли мушоҳада негизида ёки табиатшуносликдан узлаштирилган билимлар орқали талқин этиш ва тушунтириш, унинг умумий манзарасини тасвирлаш борасидаги фалсафий уринишлар мажмуаси. Юнон натурфайласуфлари — Фалес, Анаксимандр, Анаксимен, апполониялик Диоген, Гераклит Н.нинг асосчилари бўлганлар. Улар барча мавжуд нарсалар келиб чиқишининг ягона табиий асосини топишга уриндилар. Н.нинг кейинги ривожи Аристотель мактаби ва стоиклар фаолияти б-н боғлиқбўлди. Н. («philosophia naturalis») тушунчаси илк бор Сенекаля. учрайди. Н. билан табиатшунослик ўртасидаги чегара ва унинг фалсафасидаги ўрни тарихан ўзгариб турган. Аслида, Н. фалсафа илмининг илк тарихий шакли сифатида намоён бўдди. Юнон натур файласуфлари илм-фан тарихида жуда муҳим саналган кўпгина қарашларни, жумладан, атомистик қарашларни илгари сурдилар. Кейинчалик, Н. одатда, физика ёки физиология, яъни табиат тўғрисидаги таълимот деб аталди. Фалсафа худо тўғрисидаги таълимот б-н яқинлашган ўрта аерларда Н. фалсафа соҳасидан узоқлашди. Н.нинг айрим унсурлари насро-ний, мусулмон ва яҳудий динларининг оламни худо томонидан яратилиши тўғрисидаги таышмотларига мослаштирилди. Натижада, Н., кўпинча, хаёл-парастлик шаклидаги натурсафсатага айланди. Бироқ, ўрта аерларда табиатшуносликнинг ривожи б-н боғлиқ тарзда Н. ҳам ривожланди. Бу ҳол Ғарбда схоластика ривожининг сўнгги бо-сқичи даври (Фома Аквинский, Буюк Альберт ижоди)да, Шаркда эса ундан анча олдинроқ — Хоразмий, Форобий, Беруний, Ибн Сино ва б. фаолиятида кузатилади.
Уйғониш даври фалсафасида табиатга нисбатан қизиқишнинг ортиб бориши б-н Н.нинг янги намояндалари (Ж. Бруно, Б. Телезио, Ж. Кампанелла, Ж. Кардано, Парацельс, Ф. Патрици) юзага келди. Уйғониш даври Н.си, асосан, пантеизм ва гилозоизм негизида ривожланди, кўп ҳолларда эса ҳаёлпа-растлик тусини олди. Табиатни ўрга-нишнинг таҳлилий усуллари устувор бўлган 17—18-а.ларда Н. ортга чекинди. Бироқ, Н. немис мумтоз фалсафасида фалсафий йўналишлардан бири сифатида янгидан олға сурилди (Кант, Шеллинг, Окен, Гегель, Шопенгауэр, Гёте, Карус). Табиатшуносликнинг улкан ютуқлари ва идеалистик Н.нинг унутила бориши 20-а.да Н.ни аввал материализм томонга оғдирган бўлса, сўнг уни бутунлай барҳам топтирди. 19-а.нинг охири ва 20-а. бошларида Н.нинг янги турдаги щаклларини кайтадан яратишга уринишлар (Оствальд, Рейнке, Дриш, Паладьи, Н.Гартман) юз берди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.