Natyurmort
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–107-b. — ziyouz.com
Natyurmort (frans. nature morte — jonsiz tabiat) — tasviriy san'at janri. Insonning atrofini örab turgan real maişiy muxitda joylaşgan va kompozitsiya jihatidan yaxlit guruhni taşkil qilgan narsalar tasvirlanadi; şuningdek, şu janrda yaratilgan rassomlik asari ham N. deb ataladi. Asosan, dastgoxli rassomlik (rangtasvir va grafika)la, qisman haykaltaroşlik (asosan, relyef)sa işlanadi. N.da «jonsiz buyumlar» (Mas, uy-rözğor buyumlari, qurol-aslahalar va b.)dan taşqari, tabiatdan ajratib olingan va buyum, narsalarga aylantirilgan jonli tabiat narsalari (stoldagi baliq, vazadagi gul va b.) ham tasvirlanadi. Asosiy mavzuni töldiriş uçun ba'zan N.ga odamlar, hayvonlar, kuşlarni ham kiritiş mumkin. Maişiy asosidan ajratib olingan mayda narsalarning muhimligi boşqa janrlarga nisbatan N.da namoyon böladi.
N.da tasvirlanayotgan (mustaqil aks ettirilayotgan yoki kartinalarda asar mazmunini boyitadigan va töldiradigan) buyumlar öz egasining fe'l-atvorini, qiziqişini yoritişga yoki buyumlarning şakli, rangi, fakturasi, tuzilişidagi ritmik, dinamik va statik holatlarini körsatişga qaratilgan.
N. Qad. Misrda devorga işlangan freskalarda, ellinizm davri mozaikalarida, Xitoyda («quş va gullar», 7-a. dan) kompozitsiya bölagi sifatida ma'lum bölgan; Yevropada 16-a. oxiri — 17-a. boşlaridan mustaqil ahamiyatga ega böldi, keng tarqala boşladi, eng taraqqiy etgan davri 17-a.ga töğri keladi, 18-a.dan «N.» atamasi qöllanila boşladi.Italyan rassomi M. Kapaeajo va uning izdoşlari (karavajizm) N.ning keng tarqalişida muhim rol öynadi: gul va mevalar, dengiz in'omi — baliq, qisqiçbaqalar sevimli mavzuga aylandi. Gollandiya (V.K.Xeda, P.Klas va b.), Flandriya (F.Sneyders, Ya. Feyt va b.), Ispaniya (F.Surbaran va b.), Fransiya (J.B.Şarden va b.) va b.da yuksak taraqqiyotga erişdi. P. Sezann, A. Matiss, J. Brak va b. N.ga köproq e'tiborni qaratganlar. 20-a.da N. realistik an'analarini Meksikada D. Rivera, D. Sikeyros, Italiyada R. Guttuzolar davom ettirdi. Rossiyada N. 18-a. da paydo buldi, kuzni aldaydigan «xuddi öziga öxşaş» (aldamçi) rasmlar işlaşdan (G.N.Teplov, P.G.Bogomolov va b.) şakllanib bor-di, 19-a. 1-yarmida haqqoniylikka, borliqni özidan gözallik topişga harakat qilindi (M.A.Vrubel, K.Korovin, I.E.Grabar va b.), şakl, faktura va bezakdorlik borasidagi yutuk,larga erişildi (P. Kuznetsov, P.P.Konçalovskiy, A.Kuprin va b.).
Özbekiston tasviriy san'atida N. unsurlari qad. davr san'atida (Mas, Afrosiyob devoriy rasmlarida — vazadagi mevalar), miniatyura san'atida (Mas, Kamoliddin Behzodning Şayboniyxon portretida tasvirlangan buyumlar — siyohdon, qamçi) uçraydi. N.ning haqiqiy şakllanişi va rivojlanişi 20-a.ning 30—50-y.lariga töğri keladi. Ayni şu davrda rassomlarning ijodida N.ning dastlabki namunalari paydo böddi: L.Nasriddinov («Nonli N.»), Ş. Hasanova («Xitoy çinnisi b-n işlangan N.») va b.; M. Kurzin, V. Rojdestvenskiy, V. Ufimsev, N. Kaşina, 3. Kovalevskaya, O. Tatevosyan, S. Abdullayev, V. Fadeyev, Yu. Yelizarov va b. N. yaratdilar. 60—80- y.larda L. Salimjonova, Yu. Taldikin, R. Çoriyev, V. Burmakin, Ye. Melnikovlar ijodida N. keng örin tutadi. Rassomlar R. Ahmedov, A. Ikrom-jonov, M. Nuriddinov va b. N.da samarali ijod qilib, N.ning taraqqiyotini ta'minladilar.
Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАТЮРМОРТ (франц. nature morte — жонсиз табиат) — тасвирий санъат жанри. Инсоннинг атрофини ўраб турган реал маиший мухитда жойлашган ва композиция жиҳатидан яхлит гуруҳни ташкил қилган нарсалар тасвирланади; шунингдек, шу жанрда яратилган рассомлик асари ҳам Н. деб аталади. Асосан, дастгохли рассомлик (рангтасвир ва графика)ла, қисман ҳайкалтарошлик (асосан, рельеф)ца ишланади. Н.да «жонсиз буюмлар» (Мас, уй-рўзғор буюмлари, қурол-аслаҳалар ва б.)дан ташқари, табиатдан ажратиб олинган ва буюм, нарсаларга айлантирилган жонли табиат нарсалари (столдаги балиқ, вазадаги гул ва б.) ҳам тасвирланади. Асосий мавзуни тўлдириш учун баъзан Н.га одамлар, ҳайвонлар, кушларни ҳам киритиш мумкин. Маиший асосидан ажратиб олинган майда нарсаларнинг муҳимлиги бошқа жанрларга нисбатан Н.да намоён бўлади.
Н.да тасвирланаётган (мустақил акс эттирилаётган ёки картиналарда асар мазмунини бойитадиган ва тўлдирадиган) буюмлар ўз эгасининг феъл-атворини, қизиқишини ёритишга ёки буюмларнинг шакли, ранги, фактураси, тузилишидаги ритмик, динамик ва статик ҳолатларини кўрсатишга қаратилган.
Н. Қад. Мисрда деворга ишланган фрескаларда, эллинизм даври мозаикаларида, Хитойда («қуш ва гуллар», 7-а. дан) композиция бўлаги сифатида маълум бўлган; Европада 16-а. охири — 17-а. бошларидан мустақил аҳамиятга эга бўлди, кенг тарқала бошлади, энг тараққий этган даври 17-а.га тўғри келади, 18-а.дан «Н.» атамаси қўлланила бошлади.Итальян рассоми М. Kapaeaжо ва унинг издошлари (караважизм) Н.нинг кенг тарқалишида муҳим роль ўйнади: гул ва мевалар, денгиз инъоми — балиқ, қисқичбақалар севимли мавзуга айланди. Голландия (В.К.Хеда, П.Клас ва б.), Фландрия (Ф.Снейдерс, Я. Фейт ва б.), Испания (Ф.Сурбаран ва б.), Франция (Ж.Б.Шарден ва б.) ва б.да юксак тараққиётга эришди. П. Сезанн, А. Матисс, Ж. Брак ва б. Н.га кўпроқ эътиборни қаратганлар. 20-а.да Н. реалистик анъаналарини Мексикада Д. Ривера, Д. Сикейрос, Италияда Р. Гуттузолар давом эттирди. Россияда Н. 18-а. да пайдо булди, кузни алдайдиган «худди ўзига ўхшаш» (алдамчи) расмлар ишлашдан (Г.Н.Теплов, П.Г.Богомолов ва б.) шаклланиб бор-ди, 19-а. 1-ярмида ҳаққонийликка, борлиқни ўзидан гўзаллик топишга ҳаракат қилинди (М.А.Врубель, К.Коровин, И.Э.Грабарь ва б.), шакл, фактура ва безакдорлик борасидаги ютук,ларга эришилди (П. Кузнецов, П.П.Кончаловский, А.Куприн ва б.).
Ўзбекистон тасвирий санъатида Н. унсурлари қад. давр санъатида (Мас, Афросиёб деворий расмларида — вазадаги мевалар), миниатюра санъатида (Мас, Камолиддин Беҳзоднинг Шайбонийхон портретида тасвирланган буюмлар — сиёҳдон, қамчи) учрайди. Н.нинг ҳақиқий шаклланиши ва ривожланиши 20-а.нинг 30—50-й.ларига тўғри келади. Айни шу даврда рассомларнинг ижодида Н.нинг дастлабки намуналари пайдо бўдди: Л.Насриддинов («Нонли Н.»), Ш. Ҳасанова («Хитой чинниси б-н ишланган Н.») ва б.; М. Курзин, В. Рождественский, В. Уфимцев, Н. Кашина, 3. Ковалевская, О. Татевосян, С. Абдуллаев, В. Фадеев, Ю. Елизаров ва б. Н. яратдилар. 60—80- й.ларда Л. Салимжонова, Ю. Талдикин, Р. Чориев, В. Бурмакин, Е. Мельниковлар ижодида Н. кенг ўрин тутади. Рассомлар Р. Аҳмедов, А. Икром-жонов, М. Нуриддинов ва б. Н.да самарали ижод қилиб, Н.нинг тараққиётини таъминладилар.
Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.