Nauru

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108-b. — ziyouz.com

Nauru (Nauru), Nauru Respublikasi (Republik of Nauru) — Tinç okeanning jan.-ğarbiy qismidagi Nauru o.da joylaşgan davlat. Mayd. 21 km2. Aholisi 12,3 ming kişi (2002), Ras-miy poytaxti yöq. Hukumat qarorgohi Meneng okrugida, hukumat binosi va parlament — Yaren okrugida. Ma'muriy jihatdan 8 okrug (district)ra bölinadi.

N. — Buyuk Britaniya Hamdöstligi tarkibidagi respublika. 1968 y.gi konstitutsiya amal qiladi. Davlat va hukumat boşligi — prezident. U parlament a'zolari orasidan 3 y. muddatga saylanadi. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni aholi tomonidan 3 y. muddatga saylanadigan va 18 a'zodan iborat parlament, ijroiya hokimiyatni hukumat amalga oşiradi; uning vazirlari parlament a'zolaridan böladi.

Nauru o. tektonik harakat natijasida suv ostida kötarilgan atoll bölib, unda halqasimon marjon qoyalari kötarmalari saqlangan. Yer yuzasi — plato (eng baland joyi 65 m). Platoning çetlaridagi kambar (eni 200 m gaça) sohil — terrasasimon. Iklimi issiq; oylik örtaça t-ra 28°, yillik yoğin 2500 mm. Doimiy oqar suvlari yöq. Içimlik suv çetdan keltiriladi. Ösimligi qattiq bargli daraxt va bu-talardan iborat. Dengiz quşlari va haşarot köp.

Aholisining 60% mahalliy nauru (po-lineziyalik)lar, qolgan qismi — Oke-aniyaning boşqa orollaridan kelganlar, xitoylar, filippinlar va yevropaliklar. Rasmiy tillari — nauru va ingliz tillari. Dindorlarning 60% — protestant, qolganlari — katolik va b.

Orolga yevropaliklardan birinçi bölib 1798 y.da ingliz dengizçisi J. Fern kelgan, 1830-y.lardan savdogarlar, marvarid qidiruvçilar köçib kela boşlagan. 1888 y.da Germaniya orolni bosib olib, uni özining Marşall o.lari protektoratiga qöşdi. 1898 y.da N.da boy fosforit koni topildi. 1914 y.da orolni Avstraliya qöşinlari egalladi. 1919 y.da N. Millatlar Ligasining mandatli hududi sifatida Buyuk Britaniya, Avstraliya va

Yangi Zelandiyaga birgalikda boşqariş uçun beriddi. 1942 y.da N.ni yaponlar bosib oldi. 1947 y.da BMT ning vasiyligidagi Nauru oroli yana Buyuk Britaniya, Avstraliya, Yangi Zelandiya boşqaruviga ötdi. 1940—50 y.larda mamlakatda mustaqillik harakati kuçaydi. 1951 y.da qabila boşliklari kengaşi (1927 y. tuzilgan) asosida N. mahalliy boşqaruv kengaşi taşkil etildi. 1966 y.da tuzilgan Qonun çiqaruvçi va Ijroiya kengaşlari mahal-liy boşqaruv sohasida haqiqiy huquqlar oldi. Nihoyat, 1968 y.da N. mustaqil davlat — N. Respublikasi deb e'lon qilindi. N. — 1999 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 31 yanv. — Mustaqillik kuni (1968).

N.da yagona partiya — N. demokratik partiyasi mavjud, u 1987 y.da tuzilgan. Mamlakat kasaba uyuşma birlaşmasi N. işçi taşkiloti deb ataladi (1974 y.da asos solingan).

Iqtisodiyotining asosini fosforit qazib oliş va eksport qiliş taşkil etadi (yiliga 2 mln. tonna). Tropik ösimliklar, asosan, kokos palmasi östiriladi, sabzovot va mevalar ham yetiştiriladi. Baliq ovlaş va hunarmandçilik rivojlangan. Çetga, asosan, fosforit va kopra çiqariladi, çetdan oziq-ovqat, quriliş materiallari, maşina va kon uskunalari, yonil-ği, uy-rözğor asboblari keltiriladi. Sohil böylab 19 km toş yöl qurilgan. Fosforit koni b-n port oraliğidagi t.y. uzunligi — 6 km. Taşqi savdodagi mijozlari: Avstraliya, Yaponiya, Yangi Zelandiya. Pul birligi — Avstraliya dollari.

N. maktablarida 2200 kişi ta'lim oladi. 1000 ga yaqin kişi çet ellarda öqiydi. Xukumatga qaraşli «Bulletin» gaz. ingliz va nauru tillarida haftada 1 marta çiqadi. N. radioeşittiriş xizmati (1968 y.dan) va N. televideniyesi (1991 y.dan) işlaydi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАУРУ (Nauru), Науру Республикаси (Republik of Nauru) — Тинч океаннинг жан.-ғарбий қисмидаги Науру о.да жойлашган давлат. Майд. 21 км2. Аҳолиси 12,3 минг киши (2002), Рас-мий пойтахти йўқ. Ҳукумат қароргоҳи Мененг округида, ҳукумат биноси ва парламент — Ярен округида. Маъмурий жиҳатдан 8 округ (district)ra бўлинади.

Н. — Буюк Британия Ҳамдўстлиги таркибидаги республика. 1968 й.ги конституция амал қилади. Давлат ва ҳукумат бошлиги — президент. У парламент аъзолари орасидан 3 й. муддатга сайланади. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни аҳоли томонидан 3 й. муддатга сайланадиган ва 18 аъзодан иборат парламент, ижроия ҳокимиятни ҳукумат амалга оширади; унинг вазирлари парламент аъзоларидан бўлади.

Науру о. тектоник ҳаракат натижасида сув остида кўтарилган атолл бўлиб, унда ҳалқасимон маржон қоялари кўтармалари сақланган. Ер юзаси — плато (энг баланд жойи 65 м). Платонинг четларидаги камбар (эни 200 м гача) соҳил — террасасимон. Иклими иссиқ; ойлик ўртача т-ра 28°, йиллик ёғин 2500 мм. Доимий оқар сувлари йўқ. Ичимлик сув четдан келтирилади. Ўсимлиги қаттиқ баргли дарахт ва бу-талардан иборат. Денгиз қушлари ва ҳашарот кўп.

Аҳолисининг 60% маҳаллий науру (по-линезиялик)лар, қолган қисми — Оке-аниянинг бошқа оролларидан келганлар, хитойлар, филиппинлар ва европаликлар. Расмий тиллари — науру ва инглиз тиллари. Диндорларнинг 60% — протестант, қолганлари — католик ва б.

Оролга европаликлардан биринчи бўлиб 1798 й.да инглиз денгизчиси Ж. Ферн келган, 1830-й.лардан савдогарлар, марварид қидирувчилар кўчиб кела бошлаган. 1888 й.да Германия оролни босиб олиб, уни ўзининг Маршалл о.лари протекторатига қўшди. 1898 й.да Н.да бой фосфорит кони топилди. 1914 й.да оролни Австралия қўшинлари эгаллади. 1919 й.да Н. Миллатлар Лигасининг мандатли ҳудуди сифатида Буюк Британия, Австралия ва

Янги Зеландияга биргаликда бошқариш учун беридди. 1942 й.да Н.ни японлар босиб олди. 1947 й.да БМТ нинг васийлигидаги Науру ороли яна Буюк Британия, Австралия, Янги Зеландия бошқарувига ўтди. 1940—50 й.ларда мамлакатда мустақиллик ҳаракати кучайди. 1951 й.да қабила бошликлари кенгаши (1927 й. тузилган) асосида Н. маҳаллий бошқарув кенгаши ташкил этилди. 1966 й.да тузилган Қонун чиқарувчи ва Ижроия кенгашлари маҳал-лий бошқарув соҳасида ҳақиқий ҳуқуқлар олди. Ниҳоят, 1968 й.да Н. мустақил давлат — Н. Республикаси деб эълон қилинди. Н. — 1999 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 31 янв. — Мустақиллик куни (1968).

Н.да ягона партия — Н. демократик партияси мавжуд, у 1987 й.да тузилган. Мамлакат касаба уюшма бирлашмаси Н. ишчи ташкилоти деб аталади (1974 й.да асос солинган).

Иқтисодиётининг асосини фосфорит қазиб олиш ва экспорт қилиш ташкил этади (йилига 2 млн. тонна). Тропик ўсимликлар, асосан, кокос пальмаси ўстирилади, сабзовот ва мевалар ҳам етиштирилади. Балиқ овлаш ва ҳунармандчилик ривожланган. Четга, асосан, фосфорит ва копра чиқарилади, четдан озиқ-овқат, қурилиш материаллари, машина ва кон ускуналари, ёнил-ғи, уй-рўзғор асбоблари келтирилади. Соҳил бўйлаб 19 км тош йўл қурилган. Фосфорит кони б-н порт оралиғидаги т.й. узунлиги — 6 км. Ташқи савдодаги мижозлари: Австралия, Япония, Янги Зеландия. Пул бирлиги — Австралия доллари.

Н. мактабларида 2200 киши таълим олади. 1000 га яқин киши чет элларда ўқийди. Хукуматга қарашли «Буллетин» газ. инглиз ва науру тилларида ҳафтада 1 марта чиқади. Н. радиоэшиттириш хизмати (1968 й.дан) ва Н. телевидениеси (1991 й.дан) ишлайди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.