Nav
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 5-b. — ziyouz.com
Nav — seleksiya natijasida yaratilgan, muayyan morfologik, fiziologik va xöjalik belgi hamda xususiyatlari turğun va nasldan ötib boradigan, bir turga mansub ösimliklar majmui; madaniy ösimliklar uçun eng kiçik tasnif birligi. Ösimliklarning jaydari (mahalliy) va seleksiya yöli b-n yetiştirilgan N.lari böladi. Jaydari (mahalliy) N. ma'lum bir joyda ekin yetiştirişda uzok, davom etgan yalpi tanlaş natijasida yuzaga keladi (q. Xalq, seleksiyasi). Seleksiya N.i i.t. muassasalarida ösimliklar seleksiyasining turli ilmiy usullarini qöllab olinadi. Tanlaş yöli b-n N. içida biologik barqarorlik (ösimliklarning bir tipda bölişi) yuzaga keltiriladi. Özidan çanglanuvçi ösimliklarda N. özidan çanglaniş yöli b-n (gomozigot liniya, q. Gomozigotapik), çetdan çanglanadigan ekinlarda çetdan çanglaniş b-n va birinçi avlod gete-rozigot duragaylarida har yili duragaylab turiş yöli b-n saqlanib boradi (geterozigot liniya, q. Geterozigo-talik). Seleksiya yöli b-n çiqarilgan N. öz sifatlarini bir kança avlodlar davomida saklab boradi. Biroqi.ç. jarayonida irsiy özgaruvçanlik tufayli salbiy mutatsiyalar paydo bölişi, mexanik va biol. ifloslaniş, ösimliklarning kasalliklarga çidami pasayib qolişi va b. natijasida N. xususiyatlari asta-sekin özgarib boradi. Engyaxşi N.dan foydalaniş q.x. ekinlari hosildorligini oşiriş va mahsulot sifatini yaxşilaşning samarali usullaridan biridir. Buning uçun elita uruğlari kerak böladi, bunday uruğlarni uruğçilik xöjaliklari yetiştirib beradi. Ösimliklar N.larining haqiqiyligi nav nazorati yordamida aniklanadi. Eski N. yangilari b-n almaştirib turiladi, ya'ni nav almaştiriş işlari olib boriladi. Özbekistonda i.t. muassasalarida yaratilgan barça ekinlar N.lari Davlat nav sinovidan ötkazilib, eng yaxşilari i.ç.ga joriy etiş uçun ajratib olinadi. Har yili ekiş uçun tavsiya etiladigan N.lar röyxati respublika Qişloq va suv xöjaligi vazirligining Qişloq xöjaligi ekinlari navlarini sinaş Davlat komissiyasi tomonidan Özbekiston Re-publikasi hududida ekiş uçun tavsiya etilgan qişloq xujaligi ekinlari davlat reyestrida e'lon qilinadi.
Ad.: Özbekiston Respublikasi hududida ekiş uçun tavsiya etilgan qişloq xöjaligi ekinlari ta'rifi, T., 2001.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВ — селекция натижасида яратилган, муайян морфологик, физиологик ва хўжалик белги ҳамда хусусиятлари турғун ва наслдан ўтиб борадиган, бир турга мансуб ўсимликлар мажмуи; маданий ўсимликлар учун энг кичик тасниф бирлиги. Ўсимликларнинг жайдари (маҳаллий) ва селекция йўли б-н етиштирилган Н.лари бўлади. Жайдари (маҳаллий) Н. маълум бир жойда экин етиштиришда узок, давом этган ялпи танлаш натижасида юзага келади (қ. Халқ, селекцияси). Селекция Н.и и.т. муассасаларида ўсимликлар селекциясининг турли илмий усулларини қўллаб олинади. Танлаш йўли б-н Н. ичида биологик барқарорлик (ўсимликларнинг бир типда бўлиши) юзага келтирилади. Ўзидан чангланувчи ўсимликларда Н. ўзидан чангланиш йўли б-н (гомозигот линия, қ. Гомозиготапик), четдан чангланадиган экинларда четдан чангланиш б-н ва биринчи авлод гете-розигот дурагайларида ҳар йили дурагайлаб туриш йўли б-н сақланиб боради (гетерозигот линия, қ. Гетерозиго-талик). Селекция йўли б-н чиқарилган Н. ўз сифатларини бир канча авлодлар давомида саклаб боради. Бироқи.ч. жараёнида ирсий ўзгарувчанлик туфайли салбий мутациялар пайдо бўлиши, механик ва биол. ифлосланиш, ўсимликларнинг касалликларга чидами пасайиб қолиши ва б. натижасида Н. хусусиятлари аста-секин ўзгариб боради. Энгяхши Н.дан фойдаланиш қ.х. экинлари ҳосилдорлигини ошириш ва маҳсулот сифатини яхшилашнинг самарали усулларидан биридир. Бунинг учун элита уруғлари керак бўлади, бундай уруғларни уруғчилик хўжаликлари етиштириб беради. Ўсимликлар Н.ларининг ҳақиқийлиги нав назорати ёрдамида аникланади. Эски Н. янгилари б-н алмаштириб турилади, яъни нав алмаштириш ишлари олиб борилади. Ўзбекистонда и.т. муассасаларида яратилган барча экинлар Н.лари Давлат нав синовидан ўтказилиб, энг яхшилари и.ч.га жорий этиш учун ажратиб олинади. Ҳар йили экиш учун тавсия этиладиган Н.лар рўйхати республика Қишлоқ ва сув хўжалиги вазирлигининг Қишлоқ хўжалиги экинлари навларини синаш Давлат комиссияси томонидан Ўзбекистон Ре-публикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хужалиги экинлари давлат реестрида эълон қилинади.
Ад.: Ўзбекистон Республикаси ҳудудида экиш учун тавсия этилган қишлоқ хўжалиги экинлари таърифи, Т., 2001.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.