Navbahor Bentonit gil koni
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 7–8-b. — ziyouz.com
Navbahor Bentonit gil koni — Navoiy viloyati Navbahor tumanida, Jan. Nurota tizmasining jan.-ğarbiy yon bağrida. Qalqonota qişloğidan 12 km şimolda joylaşgan. Kon 1998 y.da A. U. Mirzayev va X. Çiniqulovlar tomonidan oçilgan va razvedka qilingan. Tasdiqlangan zaxirasi 7142,6 ming t. Bentonit gillarining sanoatbop gorizontlari eotsen kesmasida joylaşgan va subkenglik böylab 3 km masofaga çözilgan asimmetrik sinklinal burmaning qanotlarini taşkil etadi. Konda gilning 3 turi: işqoriy va işkoriy-yer bentonitlari hamda karbonatli poligorskitlar mavjud. Ularning umumiy qalinligi 7—13 m.
Işqoriy bentonitlar kulrang, yaşilroq kulrang, yoğsimon. Suvda sekin, ammo kuçli şişadi. Mineral tarkibi, asosan, montmorillonitdan iborat. Gilda qöşimça sifatida gidroslyuda, kvars va temir gidroksidlari uçraydi.
Işqoriy-yer bentonitlari oç kulrang, yoğsimon. Suvda yupqa plastinkalarga tez ajraladi, lekin, kam şişadi. Jins hosil qiluvçi minerallari montmorillonit va gidroslyudadan iborat. Qöşimçalar sifatida paligorskit, kvars va temir gidroksidlari uçraydi.
Karbonatli paligorskit gillari oç kulrang, deyarli oq. Çiğanoqsimon sinişga ega, suvda parçalanmaydi. Paligorskitmontmorillonitkalsitli polimineral tarkibiga ega.
Bentonitlar neft va gaz konlarini qidiriş va razvedka qilişdagi burğilaş işlarida yengil yuvuvçi suyuqlik sifatida, paligorskit gillari esa tuz va issiqlik agressiyasiga çidamli suyuqliklar tayyorlaşda işlatilmoqda. Bir tonna bentonit gilidan 12—14 m3 yuvuvçi suyuqlik tayyorlaş mumkin. Paxta yoği, vino va meva şarbatlarini tozalaşda adsorbent sifatida foydalanilmoqda. Işqoriy bentonitlarni sovun, lok-böyoq, keramzit, dori preparatlari va kosmetika vositalari i.ç.da, içimlik suvi, texnik va sanoat oqova suvlarini tozalaşda işlatiş mumkin. N.b.g.k. qulay iqtisodiygeografik şaroitga ega. Gil oçiq usulda qazib olinmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВБАҲОР БЕНТОНИТ ГИЛ КОНИ — Навоий вилояти Навбаҳор туманида, Жан. Нурота тизмасининг жан.-ғарбий ён бағрида. Қалқонота қишлоғидан 12 км шимолда жойлашган. Кон 1998 й.да А. У. Мирзаев ва X. Чиниқуловлар томонидан очилган ва разведка қилинган. Тасдиқланган захираси 7142,6 минг т. Бентонит гилларининг саноатбоп горизонтлари эоцен кесмасида жойлашган ва субкенглик бўйлаб 3 км масофага чўзилган асимметрик синклиналь бурманинг қанотларини ташкил этади. Конда гилнинг 3 тури: ишқорий ва ишкорий-ер бентонитлари ҳамда карбонатли полигорскитлар мавжуд. Уларнинг умумий қалинлиги 7—13 м.
Ишқорий бентонитлар кулранг, яшилроқ кулранг, ёғсимон. Сувда секин, аммо кучли шишади. Минерал таркиби, асосан, монтмориллонитдан иборат. Гилда қўшимча сифатида гидрослюда, кварц ва темир гидроксидлари учрайди.
Ишқорий-ер бентонитлари оч кулранг, ёғсимон. Сувда юпқа пластинкаларга тез ажралади, лекин, кам шишади. Жинс ҳосил қилувчи минераллари монтмориллонит ва гидрослюдадан иборат. Қўшимчалар сифатида палигорскит, кварц ва темир гидроксидлари учрайди.
Карбонатли палигорскит гиллари оч кулранг, деярли оқ. Чиғаноқсимон синишга эга, сувда парчаланмайди. Палигорскитмонтмориллониткальцитли полиминерал таркибига эга.
Бентонитлар нефть ва газ конларини қидириш ва разведка қилишдаги бурғилаш ишларида енгил ювувчи суюқлик сифатида, палигорскит гиллари эса туз ва иссиқлик агрессиясига чидамли суюқликлар тайёрлашда ишлатилмоқда. Бир тонна бентонит гилидан 12—14 м3 ювувчи суюқлик тайёрлаш мумкин. Пахта ёғи, вино ва мева шарбатларини тозалашда адсорбент сифатида фойдаланилмоқда. Ишқорий бентонитларни совун, лок-бўёқ, керамзит, дори препаратлари ва косметика воситалари и.ч.да, ичимлик суви, техник ва саноат оқова сувларини тозалашда ишлатиш мумкин. Н.б.г.к. қулай иқтисодийгеографик шароитга эга. Гил очиқ усулда қазиб олинмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.