Navigatsiya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 9–10-b. — ziyouz.com

Navigatsiya (lot. navigo — kemada suzaman) — 1) kemalarda suziş, uçiş apparatlarida uçiş; kemalarni (dengiz N.si), uçiş apparatlari — samolyot, vertolyot va b.ni (havo N.si), kosmik apparatlar — kosmik kemalarni (kosmik N.) boşqarişning nazariy asoslari va amaliy usullarini işlab çiqiş b-n şuğullanadigan fan. Asosiy vazifalari: eng xavfsiz va qulay yölni (kureni) tanlaş; N. asboblari yordamida xarakat yönalişi va ötgan yölni aniqlaş; apparatlarni boşqariş uçun eng qulay xaritafafik proyeksiyalarni örganiş va tanlaş; N. ma-salalarini analitik va grafik usullarda yeçiş; apparatning tanlangan yöldan oğişiga sabab böladigan taşqi omillarni hisobga oliş; sun'iy yöldoşlar va Yerdagi nişonlar yordamida apparat örnini aniklaş hamda bu ma'lumotlarning anikligini tekşiriş. N.ning vazifalari geodeziya, xaritagrafiya, gidrografiya, okeanologiya va meteorologiya usullaridan foydalanib hal etiladi.

Dengiz N.si kadimdan ma'lum. Kemalarni boşqarişning oddiy usullari qad. Şarq xalqlariga ma'lum bölgan. Kema kursini magnit mili yordamida aniqlaş usuli topilgaç (11-a.), teng burçakli töfi silindrik proyeksiyalaş usulini qöllab xarita tuzilgaç (16-a.), mexanik lag (kemaning ötgan yölini aniqlaydigan asbob) kaşf qilingaç (19- a.), hozirgi N.ga asos solindi. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida fizika fanining taraqqiy etişi natijasida kemalarni boşqarişning elektr N. va radiotexnika asboblari yaratildi. L. Eyler, M. V. Lomonosov va b. olimlar N. masalalarini işlab çiqişda katta rol öynadilar. A. S. Popov radioni ixtiro qilgandan söng N. taraqqiyotining yangi bosqiçi şakllandi. N.da impulsli, impulsfazali va fazali radionavigatsiya tizimlari yoki sektorli radiomayaklardan foydalanildi. Oçiqdengizdagi N. uçun global radionavigatsiya tizimlari işlab çiqildi. Bu maqsadda navigatsiya sun'iy yöldoşlari tizimidan foydalaniş ança samarali.

Fanning rivojlanişi va texnikaning takomillaşişi natijasida N. ma'lumotlarini oliş, işlab çiqiş va bevosita boşqariş tizimiga uzatiş işlarini avtomatlaştirişga imkon tuğildi; 2) mahalliy iklim şartşaroitlarni hisobga olgan holda, dengiz, daryo va b. suv havzalarida kemaçilikka imkon beradigan mavsum.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАВИГАЦИЯ (лот. navigo — кемада сузаман) — 1) кемаларда сузиш, учиш аппаратларида учиш; кемаларни (денгиз Н.си), учиш аппаратлари — самолёт, вертолёт ва б.ни (ҳаво Н.си), космик аппаратлар — космик кемаларни (космик Н.) бошқаришнинг назарий асослари ва амалий усулларини ишлаб чиқиш б-н шуғулланадиган фан. Асосий вазифалари: энг хавфсиз ва қулай йўлни (курени) танлаш; Н. асбоблари ёрдамида харакат йўналиши ва ўтган йўлни аниқлаш; аппаратларни бошқариш учун энг қулай харитафафик проекцияларни ўрганиш ва танлаш; Н. ма-салаларини аналитик ва график усулларда ечиш; аппаратнинг танланган йўлдан оғишига сабаб бўладиган ташқи омилларни ҳисобга олиш; сунъий йўлдошлар ва Ердаги нишонлар ёрдамида аппарат ўрнини аниклаш ҳамда бу маълумотларнинг аниклигини текшириш. Н.нинг вазифалари геодезия, харитаграфия, гидрография, океанология ва метеорология усулларидан фойдаланиб ҳал этилади.

Денгиз Н.си кадимдан маълум. Кемаларни бошқаришнинг оддий усуллари қад. Шарқ халқларига маълум бўлган. Кема курсини магнит мили ёрдамида аниқлаш усули топилгач (11-а.), тенг бурчакли тўфи цилиндрик проекциялаш усулини қўллаб харита тузилгач (16-а.), механик лаг (кеманинг ўтган йўлини аниқлайдиган асбоб) кашф қилингач (19- а.), ҳозирги Н.га асос солинди. 19-а. охири —20-а. бошларида физика фанининг тараққий этиши натижасида кемаларни бошқаришнинг электр Н. ва радиотехника асбоблари яратилди. Л. Эйлер, М. В. Ломоносов ва б. олимлар Н. масалаларини ишлаб чиқишда катта роль ўйнадилар. А. С. Попов радиони ихтиро қилгандан сўнг Н. тараққиётининг янги босқичи шаклланди. Н.да импульсли, импульсфазали ва фазали радионавигация тизимлари ёки секторли радиомаяклардан фойдаланилди. Очиқденгиздаги Н. учун глобал радионавигация тизимлари ишлаб чиқилди. Бу мақсадда навигация сунъий йўлдошлари тизимидан фойдаланиш анча самарали.

Фаннинг ривожланиши ва техниканинг такомиллашиши натижасида Н. маълумотларини олиш, ишлаб чиқиш ва бевосита бошқариш тизимига узатиш ишларини автоматлаштиришга имкон туғилди; 2) маҳаллий иклим шартшароитларни ҳисобга олган ҳолда, денгиз, дарё ва б. сув ҳавзаларида кемачиликка имкон берадиган мавсум.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.