Navo
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 11-b. — ziyouz.com
Navo (fors. — kuy, ohang) — Ön ikki maqom tizimi hamda Şaşmaqom tarkibidagi uçinçi maqom. Şaşmaqomdagi N.ning çolğu qismlari Tasnifi N., Tarjei N., Garduni N., Nağmai Orazi N., Muxammasi N., Muxammasi Bayot, Muxammasi Husayniy, Saqili N. deb ataladi. Ular muayyan kuy mavzulari va doira usullari negizida yaratilgan. N.ning aşula bölimi 2 guruh şö'balarga bölinadi. Birinçi — Saraxbori N. (2 taronasi b-n), Talqini Bayot (taronasi b-n), Nasri Bayot (2 taronasi b-n), Orazi N. (3 taronasi b-n), Husayniy N. deb nomlanuvçi şö'balar hamda Ufari Bayot (Suporişi b-n) qismlaridan taşkil topadi. Ular navbatma-n-vbat turkum tarzida turli doira usullarida aytiladi. Ikkinçi guruh şö'balar — Savti N., Möğulçai N. va Mustazodi N. deb yuritiladi. Ularning har biri Talqinça, Qaşqarça, Soqiynoma va Ufar kabi şoxobçalardan tuzilgan. N. şö'balar şakli ança murakkab bölib, daromad, miyonxat, dunasr, avj va tuşirim tuzilmalaridan taşkil topadi. N.ning şö'balarida, asosan, Oraz va Bayet namudlaridan avj sifatida foydalanilgan.
N. maqomining köp aşula (mayo, Bayot şö'balari asosida yaratilgan Bayot — 1, 2, 3, 4, 5) va çolğu (surnay, tanbur, dutor) yöllari mavjud. R. Glier, T. Sodiqov («Layli va Majnun» operasi), A. Kozlovskiy («Uluğbek» operasi va b.), M. Burhonov («Alişer Navoiyga qasida»), M. Aşrafiy («Dilorom» operasi), M. Mahmudov («Navo» simfoniyasi) va b. kompozitorlar N. yöllaridan unumli foydalanişgan. N. atamasi va şu nomli mumtoz musiqa asarlari tojik, turkman, uyğur, eron, ozarbayjon, arab, turk xalqlari musiqa merosida keng örin olgan.
Ravşan Yunusov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВО (форс. — куй, оҳанг) — Ўн икки мақом тизими ҳамда Шашмақом таркибидаги учинчи мақом. Шашмақомдаги Н.нинг чолғу қисмлари Таснифи Н., Таржеи Н., Гардуни Н., Нағмаи Орази Н., Мухаммаси Н., Мухаммаси Баёт, Мухаммаси Ҳусайний, Сақили Н. деб аталади. Улар муайян куй мавзулари ва доира усуллари негизида яратилган. Н.нинг ашула бўлими 2 гуруҳ шўъбаларга бўлинади. Биринчи — Сарахбори Н. (2 таронаси б-н), Талқини Баёт (таронаси б-н), Насри Баёт (2 таронаси б-н), Орази Н. (3 таронаси б-н), Ҳусайний Н. деб номланувчи шўъбалар ҳамда Уфари Баёт (Супориши б-н) қисмларидан ташкил топади. Улар навбатма-н-вбат туркум тарзида турли доира усулларида айтилади. Иккинчи гуруҳ шўъбалар — Савти Н., Мўғулчаи Н. ва Мустазоди Н. деб юритилади. Уларнинг ҳар бири Талқинча, Қашқарча, Соқийнома ва Уфар каби шохобчалардан тузилган. Н. шўъбалар шакли анча мураккаб бўлиб, даромад, миёнхат, дунаср, авж ва туширим тузилмаларидан ташкил топади. Н.нинг шўъбаларида, асосан, Ораз ва Бает намудларидан авж сифатида фойдаланилган.
Н. мақомининг кўп ашула (маё, Баёт шўъбалари асосида яратилган Баёт — 1, 2, 3, 4, 5) ва чолғу (сурнай, танбур, дутор) йўллари мавжуд. Р. Глиэр, Т. Содиқов («Лайли ва Мажнун» операси), А. Козловский («Улуғбек» операси ва б.), М. Бурҳонов («Алишер Навоийга қасида»), М. Ашрафий («Дилором» операси), М. Маҳмудов («Наво» симфонияси) ва б. композиторлар Н. йўлларидан унумли фойдаланишган. Н. атамаси ва шу номли мумтоз мусиқа асарлари тожик, туркман, уйғур, эрон, озарбайжон, араб, турк халқлари мусиқа меросида кенг ўрин олган.
Равшан Юнусов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.