Navoiy
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 12–13-b. — ziyouz.com
Navoiy — Navoiy viloyatidagi şahar (1958 y.dan). Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Özbekistonning jan.-ğarbida, Zarafşon daryosi vodiysida, viloyatning şarqiy çekkasida, 347 m balandlikda. T.y. stansiyasi. Avtotransport yöllarining muhim tuguni, Toşkentdan 509 km. Iklimi kontinental, yillik örtaça t-ra 15,G, iyulniki 28,3°, yanv. niki 0,4°. Mayd. 60 km2. N. tarkibida Karmana tumani bor. Aholisi 145,5 ming kişi (2003; 1995 y.—112,7 ming; 1974 y.—80 ming; 1960 y.—20 ming kişi).
N. Zarafşon vodiysidagi tez ösayotgan, yoş industrial şaqar, buyuk özbek şoiri Alişer Navoiy nomiga qöyilgan. Zarafşon daryosining yaqinligi, yirik q.x. hududning markazida joylaşganligi, transport b-n yaxşi ta'minlanganligi şaharning tez ösiş omili böldi. N. Örta Osiyoda yirik elektr energiya va kimyo sanoati markaziga aylandi. N.da 136 aksiyadorlik jamiyati, 334 davlat korxonasi, 1103 xususiy korxona bor. Şaharda 21 yirik sanoat korxonasi mavjud. Viloyat sanoat korxonalari yalpi maxsulotining köp qismi N.da işlab çiqariladi. Şahar sanoat tarmoqlarida elektr quvvati, mineral öğitlar, ip hamda ipak gazlamalar işlab çiqarilmoqda. «Navoiy-azot» i. ç. birlaşmasi, elektr-kimyo z-di, Navoiy konçilik-metallurgiya, un, non k-tlari, Navoiy issiqlik elektr stansiyasi, «Kizilqumsement» korxonasi, paxta tozalaş, maşinasozlik, sut, ipak qurti z-dlari, «Sintepon» korxonasi, oziq-ovqat va mahalliy sanoat muassasalari bor. Sanoat, transport va q.x. texnikasini ta'mirlaydigan binolar, maişiy xizmat körsatiş k-ti hamda hunarmandçilik tarmoqlari işlab turibdi. Şaharda xorijiy mamlakatlar b-n xamkorlikda qurilgan 18 dan ortiq qöşma korxonalar faoliyat körsatmoqda. Şulardan «Agama», «Zerispark» korxonalari samarali işlamoqda. Şahar orqali Uçquduq, Buxoro, Nukus ş. lariga boruvçi t.y. ötgan. N.da 20 ga yaqin yönalişda avtomobil transporti qatnaydi. Xalqaro aeroporti N.ni Toşkent orqali Respublika viloyatlari va 20 dan ortiq xorijiy davlatlar b-n özaro aloqalar örnatişda xizmat qiladi. Şahar Navoiy viloyat hokimiyati binosi hududida (qad. Karmanadya) Mir Sayd Bahrom maqbarasi (11-a.), Qosim Şayx xonaqosi (16-a.) va b. me'moriy yodgorliklar mavjud.N. yirik ilm-ma'naviyat va ma'rifat markazlaridan. Bu yerda 2 oliy öquv yurti (Navoiy davlat pedagogika in-ti, Navoiy davlat konçilik in-ti), akademik litsey, 25 umumiy ta'lim maktabi, 3 Mehribonlik uyi (şundan 2 tasi oilaviy), 6 kollej, 3 maxsus internat-maktabi (şundan 1 tasi nogironlar uçun), biznes maktabi, 2 muzey (viloyat ölkaşunoslik muzeyi, uning Qosimşayx Azizon majmuasi filiali, 2 madaniyat saroyi, madaniyat va istirohat boğlari, Yoş tomoşabinlar teatri, 8 jamoat kutubxonasi, stadion, suziş havzasi, 10 kasalxona, 5 poliklinika, şoşilinç tibbiy yordam körsatiş markazi, 7 tibbiy dispanser faoliyat körsatadi. 1958—60 y.larda şahar yagona boş plan asosida issiq iqlim, milliy an'analarni hisobga olgan holda qurilgan. Me'mor va quruvçilardan bir guruhi davlat mukofotlariga sazovor bölişgan. Şahar kökalamzorlaştirilgan, favvora va suziş havzalari köp. Alişer Navoiy tavalludining 560-yilligi munosabati b-n N.da Navoiy haykali örnatildi (2001).
Zulxumor Abdiyeva, Ramazon Egamov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВОИЙ — Навоий вилоятидаги шаҳар (1958 й.дан). Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Ўзбекистоннинг жан.-ғарбида, Зарафшон дарёси водийсида, вилоятнинг шарқий чеккасида, 347 м баландликда. Т.й. станцияси. Автотранспорт йўлларининг муҳим тугуни, Тошкентдан 509 км. Иклими континентал, йиллик ўртача т-ра 15,Г, июлники 28,3°, янв. ники 0,4°. Майд. 60 км2. Н. таркибида Кармана тумани бор. Аҳолиси 145,5 минг киши (2003; 1995 й.—112,7 минг; 1974 й.—80 минг; 1960 й.—20 минг киши).
Н. Зарафшон водийсидаги тез ўсаётган, ёш индустриал шақар, буюк ўзбек шоири Алишер Навоий номига қўйилган. Зарафшон дарёсининг яқинлиги, йирик қ.х. ҳудуднинг марказида жойлашганлиги, транспорт б-н яхши таъминланганлиги шаҳарнинг тез ўсиш омили бўлди. Н. Ўрта Осиёда йирик электр энергия ва кимё саноати марказига айланди. Н.да 136 акциядорлик жамияти, 334 давлат корхонаси, 1103 хусусий корхона бор. Шаҳарда 21 йирик саноат корхонаси мавжуд. Вилоят саноат корхоналари ялпи махсулотининг кўп қисми Н.да ишлаб чиқарилади. Шаҳар саноат тармоқларида электр қуввати, минерал ўғитлар, ип ҳамда ипак газламалар ишлаб чиқарилмоқда. «Навоий-азот» и. ч. бирлашмаси, электр-кимё з-ди, Навоий кончилик-металлургия, ун, нон к-тлари, Навоий иссиқлик электр станцияси, «Кизилқумцемент» корхонаси, пахта тозалаш, машинасозлик, сут, ипак қурти з-длари, «Синтепон» корхонаси, озиқ-овқат ва маҳаллий саноат муассасалари бор. Саноат, транспорт ва қ.х. техникасини таъмирлайдиган бинолар, маиший хизмат кўрсатиш к-ти ҳамда ҳунармандчилик тармоқлари ишлаб турибди. Шаҳарда хорижий мамлакатлар б-н хамкорликда қурилган 18 дан ортиқ қўшма корхоналар фаолият кўрсатмоқда. Шулардан «Агама», «Зериспарк» корхоналари самарали ишламоқда. Шаҳар орқали Учқудуқ, Бухоро, Нукус ш. ларига борувчи т.й. ўтган. Н.да 20 га яқин йўналишда автомобиль транспорти қатнайди. Халқаро аэропорти Н.ни Тошкент орқали Республика вилоятлари ва 20 дан ортиқ хорижий давлатлар б-н ўзаро алоқалар ўрнатишда хизмат қилади. Шаҳар Навоий вилоят ҳокимияти биноси ҳудудида (қад. Карманадя) Мир Сайд Баҳром мақбараси (11-а.), Қосим Шайх хонақоси (16-а.) ва б. меъморий ёдгорликлар мавжуд.Н. йирик илм-маънавият ва маърифат марказларидан. Бу ерда 2 олий ўқув юрти (Навоий давлат педагогика ин-ти, Навоий давлат кончилик ин-ти), академик лицей, 25 умумий таълим мактаби, 3 Меҳрибонлик уйи (шундан 2 таси оилавий), 6 коллеж, 3 махсус интернат-мактаби (шундан 1 таси ногиронлар учун), бизнес мактаби, 2 музей (вилоят ўлкашунослик музейи, унинг Қосимшайх Азизон мажмуаси филиали, 2 маданият саройи, маданият ва истироҳат боғлари, Ёш томошабинлар театри, 8 жамоат кутубхонаси, стадион, сузиш ҳавзаси, 10 касалхона, 5 поликлиника, шошилинч тиббий ёрдам кўрсатиш маркази, 7 тиббий диспансер фаолият кўрсатади. 1958—60 й.ларда шаҳар ягона бош план асосида иссиқ иқлим, миллий анъаналарни ҳисобга олган ҳолда қурилган. Меъмор ва қурувчилардан бир гуруҳи давлат мукофотларига сазовор бўлишган. Шаҳар кўкаламзорлаштирилган, фаввора ва сузиш ҳавзалари кўп. Алишер Навоий таваллудининг 560-йиллиги муносабати б-н Н.да Навоий ҳайкали ўрнатилди (2001).
Зулхумор Абдиева, Рамазон Эгамов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.