Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Navoiy teatri

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–22-b. — ziyouz.com

    Navoiy teatri NAVOIY TEATRI, Alişer Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri — opera va balet san'ati sohasidagi Özbekistonning asosiy teatri. Uning taşkil topişi Muhiddin Qoriyoqubovning Özbek davlat konsertetnografik ansambli b-n boğliq. Mazkur ansambl 1929 y. Qoriyoqubov va Tamaraxonim sa'y-harakati b-n Özbek davlat musiqali teatriga aylantirilgan. «Halima», «Farhod va Şirin» spektakllari xalq çolğulari jörligida ijro etilgan. 30-y.larda «Içkarida», «Layli va Majnun», «Pörtana» spektakllarida xalq çolğu asboblariga simfonik orkestr sozlari qöşilib, özbek operasining yaratilişiga zamin tayyorlangan. Qozoğistonlik kompozitor Ye. Brusilovskiyning «ErTarğin» (1937) va Ozarbayjon kompozitori M. Magomayevning «Nargiz» (1938) operalarining sahnalaştirilişi ham truppani opera san'atini özlaştirişida muhim rol öynadi. 1939 y. 11 iyunda birinçi özbek operasi «Böron» (S. Vasilenko va M. Aşrafiy musiqasi, K. Yaşin librettosi) namoyiş qilindi. 1939 y. 20 iyunda teatr Özbek davlat opera va balet teatriga aylantirildi. Teatr jamoasi «Böron»da erişgan yutuğini R. Glier va T. Sodiqovning «Layli va Majnun» operasi b-n mustahkamladi. 1941 y. Farğona kanali quruvçilariga bağişlangan «Uluğ kanal» (S. Vasilenko va M. Aşrafiy ) operasi (1940) sahnalaştirildi. «Uluğbek» (A. Kozlovskiy), «Mahmud Torobiy» (O. Çişko) operalari uruş yillari yaratildi. Opera b-n bir katorda özbek baleti ham yetilib bordi. 1933 y.da «Paxta» (N. Roslavets) baleti sahnalaştirildi, biroq muvaffaqiyatsiz çiqdi. Dastlabki muvaffaqiyat F. Talning «Şoxida» (1939) baletidan boşlandi. U ni A. Tomskiy, M. Turğunboyeva va Usta Olim Komilovlar sahnalaştirdilar. Keyinçalik «Gulandom» (Ye. Brusilovskiy), «Oq bilak» (S. Vasilenko) baletlari qöyildi. Jahon mumtoz repertuaridan «Karmen» (J. Bize), «Karğa motkasi» (P. Çaykovskiy) kabi operalar b-n birga «Boqçasaroy favvorasi» (B. Asafyev), «Koppeliya» (L. Delib) baletlari sahnalaştirildi.

    Teatr jamoasi 1947 y. yangi binoga köçib ötdi va 1948 y. Toşkent rus opera teatri b-n birlaşib, Alişer Navoiy nomini oldi. R. Glier va T. Sodiqovning «Gulsara», T. Jalilov va B. Brovsinning «Tohir va Zuhra» operalari, M. Leviyevning «Suxayl va Mehri», G. Muşelning «Raqqosa» baletlari yangi bino sahnasida namoyiş etildi. Ilk bor özbek tilida P. Çaykovskiyning «Yevgeniy Onegin» operasi, L. Minkusning «Don Kixot», R. Glierning «Kizil gul» baletlari 40-y.larning oxirida sahna yuzini kördi. 50—60-y.lar teatr faoliyatida keskin buriliş yasaldi, teatr yangi opera xonandalari va balet artistlari b-n töldirildi. Unga 1959 y.da «Akademik», 1966 y.da «Katta teatr» unvonlari berildi. 1950—60 va keyingi yillarda sahnalaştirilgan asarlarning aksariyati tomoşabinlarga estetik zavq bağişlay oladigan milliy uslub va ifodaviy vositalar, ohang va şakllar b-n boyitildi, xalq musiqasi intonatsiyalaridan ijodiy foydalanildi. «Dilorom», «Şoir qalbi» (M. Aşrafiy), «Zaynab va Omon» (T. Sodiqov, B. Zeydman, Yu. Rajabiy, D. Zokirov), «Maysaraning işi» (S. Yudakov), «Hamza» (S. Boboyev), «Söğd elining koploni» (Ikr. Akbarov), «Petr I» (P. Petrov), «Olovli farişta» (S. Prokofyev), «Porgi va Bess» (J. Gerşvin) kabi operalar, «Orzu» (Ikr. Akbarov), «Oltin kalitça» (B. Zeydman), «Sevgi tumori» (M. Aşrafiy), «Qirq qiz» (A. Feygin), «Spartak» (A. Xaçaturyan), «Karmen syuita» (J. Bize — R. Şçedrin), «Ikki dil dostoni» (O. Melikov), «Maskarad» (V. Laputin), «Yetti gözal» (Q. Korayev) singari baletlar, şuningdek, mumtoz kompozitorlardan L. Delib, M. Musorgskiy,A. Borodin, N. Rimskiykorsakov, P. Çaykovskiy, J. Verdi, A. Atsan, Ş. Guno,B. Motsart, J. Puççini va b.ning asarlari b-n teatr mavqei kötarildi. Ijroçilik san'ati ham şu yillar yuksaldi, orkestr mahorati, xor, kordebalet madaniyati ösdi, opera rej.lari, baletmeyster, xormeyster va dirijyorlar san'atida katta yutuklarga erişildi.

    Teatr jamoasi Rossiya, Hindiston, Germaniya, Singapur, Malayziya, Yaponiya, Tailand kabi önlab mamlakatlarda bir neça bor gastrolda bölgan. Öz navbatida N. t. sahnasida Amerika, Yevropa va Osiyo mamlakatlarining yetakçi yakkaxon xonanda, balet ustalari va dirijyorlar öz san'atlarini namoyiş qildi.

    Mustaqillik yillarida teatr rivojini yuksak darajaga kötariş, milliy opera va balet spektakllari yaratişga jiddiy e'tibor berildi. 1991—2003 y.lar mobaynida «Malikai ayyor» (S.Jalil), «Umar Xayyom», «Axmad al-Farğoniy» (M. Bafoyev), «Taxtga yöl» (N. Zokirov), «Amir Temur» (G. Gendel), «Buyuk Temur» (A. Ikromov) operalari, «Şoirona miniatyuralar» (U. Musayev), «Nasriddinning qilmişlari» (S. Yudakov), «Ming bir keça» (F. Amirov) kabi baletlar sahnalaştirildi. Teatr repertuaridan önlab mumtoz opera va balet asarlari ham örin oldi. Teatrda turli yillarda M. Aşrafiy, B. Inoyatov, F. Şamsiddinov, N. Goldman, X. Şamsiddinov, Ğ. Tölaganov, A. Abduqayumov, D. Abdurahmonova singari dirijyorlar, 3. K,o-bulov, M. Tojizoda, M. Muhamedov, E. . Yungvald— Xilkeviç, A. Mirolimbo-yeva, F. Safarov kabi rej.lar, Tamaraxonim, M. Turğunboyeva, V. Gubskaya, G. Izmaylova, Ye. Baranovskiy, P. Yorkin, M. Makaryans, I.Yusupov va b. baletmeysterlar, M. Musayev, R. Brim, M. Gvozdikov va b. rassomlar, M. Qoriyoqubov, H.Nosirova, B. Mirzayev, K. Zokirov, Ğ. Abdurahmonov, A. Azimov, N. Ahmedova, S. Krbulova, S. Yaraşev, V. Grinçenko, R. Laut, S. Benyaminov, M. Dovidov, J. Nizomxöjayev, E. Yöldoşev, I. Jalilov, B. Qoriyeva, 3. Davletmurodova, V. Vasilyev, I. Kistanov kabi san'atkorlar ijod kilişgan. K. Muhiddi-nov, M. Razzokova, R. Latipov, G. Ham-royeva, Özbekistonda xizmat körsatgan artistlar O. Aleksandrova, G. Azizova, D. Yoqubova, V. Gellertov, A. Şalberkin, N. Şilova, T. Muhamedova, N. Hasanova va b. teatrning hoz. kundagi yetakçi opera va balet ijroçilaridir. Teatrning boş dirijyori — F. Yoqubjonov, boş baletmeysteri — I. Yusupov, boş xormeysteri — S. Şodmonov, boş rassom — 3. Botirov, badiiy rahbar — A. Ergaşev. Hoz. repertuarida 50 ga yaqin spektakl mavjud.

    Teatr binosi 1947 y.da kurib bitkazilgan (me'mor A. Şçusev loyihasi asosida). Bino bezagida T. Arslonqulov, A. Boltayev, Q. Jalilov, S. Norqöziyev, Usta Şirin Murodov, Jalil va Bolta Jörayevlar (Davlat mukofoti, 1948) va b. qatnaşgan. Bino tarzi va interyerini bezaşda milliy me'morlik an'analaridan foydalanilgan. Devorlarida Ç. Ahmarov (Davlat — mukofoti, 1948) ning A. Navoiy asarlariga işlagan miniatyuralari aks etgan. Bino tarzlari peşayvon şaklida ravoqlar (3 old, 2 yon tomonlaridagi ravoqlar 9 ta) qatoridan iborat. Foye, tomoşa zali, sahna va b. 3 qavatga joylaşgan. Bezaklarida Buxoro me'morlik maktabining gançkori bezaklari; toşkentlik ustalarning namoyon va ravoqlari, guldasta bezaklari; xivalik ustalarning gançkori, marmar, naqş, yoğoç öymakorligidagi öziga xos uslublari; samarqandlik ustalarning börtma, muqarnasli jozibador lavhalari, farğonalik ustalarning ösimliksimon bezaklari; termizlik ustalarning unutilib ketgan mayda davra va jingalak tasvirli öymasi yangidan jonlantirilgan. Binoning pastki zalidagi devoriy rasmlarda musiqa, raqs şe'riyat va rassomlikni ifodalovçi majoziy obrazlar (gözal ayollar) tasvirlangan. Ö. Tansiqboyev, M. Arinin, K. Çeprakov va b. bino foyelarida qöşimça devoriy rasmlar işlaganlar. Tomoşa zali 760 örinli.

    Mamajon Rahmonov, Irina Koptelova

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    НАВОИЙ ТЕАТРИ, Алишер Навоий номидаги давлат академик катта театри — опера ва балет санъати соҳасидаги Ўзбекистоннинг асосий театри. Унинг ташкил топиши Муҳиддин Қориёқубовнинг Ўзбек давлат концертэтнографик ансамбли б-н боғлиқ. Мазкур ансамбль 1929 й. Қориёқубов ва Тамарахоним саъй-ҳаракати б-н Ўзбек давлат мусиқали театрига айлантирилган. «Ҳалима», «Фарҳод ва Ширин» спектакллари халқ чолғулари жўрлигида ижро этилган. 30-й.ларда «Ичкарида», «Лайли ва Мажнун», «Пўртана» спектаклларида халқ чолғу асбобларига симфоник оркестр созлари қўшилиб, ўзбек операсининг яратилишига замин тайёрланган. Қозоғистонлик композитор Е. Брусиловскийнинг «ЭрТарғин» (1937) ва Озарбайжон композитори М. Магомаевнинг «Наргиз» (1938) операларининг саҳналаштирилиши ҳам труппани опера санъатини ўзлаштиришида муҳим роль ўйнади. 1939 й. 11 июнда биринчи ўзбек операси «Бўрон» (С. Василенко ва М. Ашрафий мусиқаси, К. Яшин либреттоси) намойиш қилинди. 1939 й. 20 июнда театр Ўзбек давлат опера ва балет театрига айлантирилди. Театр жамоаси «Бўрон»да эришган ютуғини Р. Глиэр ва Т. Содиқовнинг «Лайли ва Мажнун» операси б-н мустаҳкамлади. 1941 й. Фарғона канали қурувчиларига бағишланган «Улуғ канал» (С. Василенко ва М. Ашрафий ) операси (1940) саҳналаштирилди. «Улуғбек» (А. Козловский), «Маҳмуд Торобий» (О. Чишко) опералари уруш йиллари яратилди. Опера б-н бир каторда ўзбек балети ҳам етилиб борди. 1933 й.да «Пахта» (Н. Рославец) балети саҳналаштирилди, бироқ муваффақиятсиз чиқди. Дастлабки муваффақият Ф. Талнинг «Шохида» (1939) балетидан бошланди. У ни А. Томский, М. Турғунбоева ва Уста Олим Комиловлар саҳналаштирдилар. Кейинчалик «Гуландом» (Е. Брусиловский), «Оқ билак» (С. Василенко) балетлари қўйилди. Жаҳон мумтоз репертуаридан «Кармен» (Ж. Бизе), «Карға моткаси» (П. Чайковский) каби опералар б-н бирга «Боқчасарой фаввораси» (Б. Асафьев), «Коппелия» (Л. Делиб) балетлари саҳналаштирилди.

    Театр жамоаси 1947 й. янги бинога кўчиб ўтди ва 1948 й. Тошкент рус опера театри б-н бирлашиб, Алишер Навоий номини олди. Р. Глиэр ва Т. Содиқовнинг «Гулсара», Т. Жалилов ва Б. Бровциннинг «Тоҳир ва Зуҳра» опералари, М. Левиевнинг «Сухайл ва Меҳри», Г. Мушелнинг «Раққоса» балетлари янги бино саҳнасида намойиш этилди. Илк бор ўзбек тилида П. Чайковскийнинг «Евгений Онегин» операси, Л. Минкуснинг «Дон Кихот», Р. Глиэрнинг «Кизил гул» балетлари 40-й.ларнинг охирида саҳна юзини кўрди. 50—60-й.лар театр фаолиятида кескин бурилиш ясалди, театр янги опера хонандалари ва балет артистлари б-н тўлдирилди. Унга 1959 й.да «Академик», 1966 й.да «Катта театр» унвонлари берилди. 1950—60 ва кейинги йилларда саҳналаштирилган асарларнинг аксарияти томошабинларга эстетик завқ бағишлай оладиган миллий услуб ва ифодавий воситалар, оҳанг ва шакллар б-н бойитилди, халқ мусиқаси интонацияларидан ижодий фойдаланилди. «Дилором», «Шоир қалби» (М. Ашрафий), «Зайнаб ва Омон» (Т. Содиқов, Б. Зейдман, Ю. Ражабий, Д. Зокиров), «Майсаранинг иши» (С. Юдаков), «Ҳамза» (С. Бобоев), «Сўғд элининг коплони» (Икр. Акбаров), «Петр I» (П. Петров), «Оловли фаришта» (С. Прокофьев), «Порги ва Бесс» (Ж. Гершвин) каби опералар, «Орзу» (Икр. Акбаров), «Олтин калитча» (Б. Зейдман), «Севги тумори» (М. Ашрафий), «Қирқ қиз» (А. Фейгин), «Спартак» (А. Хачатурян), «Кармен сюита» (Ж. Бизе — Р. Шчедрин), «Икки дил достони» (О. Меликов), «Маскарад» (В. Лапутин), «Етти гўзал» (Қ. Кораев) сингари балетлар, шунингдек, мумтоз композиторлардан Л. Делиб, М. Мусоргский,A. Бородин, Н. Римскийкорсаков, П. Чайковский, Ж. Верди, А. Ацан, Ш. Гуно,B. Моцарт, Ж. Пуччини ва б.нинг асарлари б-н театр мавқеи кўтарилди. Ижрочилик санъати ҳам шу йиллар юксалди, оркестр маҳорати, хор, кордебалет маданияти ўсди, опера реж.лари, балетмейстер, хормейстер ва дирижёрлар санъатида катта ютукларга эришилди.

    Театр жамоаси Россия, Ҳиндистон, Германия, Сингапур, Малайзия, Япония, Таиланд каби ўнлаб мамлакатларда бир неча бор гастролда бўлган. Ўз навбатида Н. т. саҳнасида Америка, Европа ва Осиё мамлакатларининг етакчи яккахон хонанда, балет усталари ва дирижёрлар ўз санъатларини намойиш қилди.

    Мустақиллик йилларида театр ривожини юксак даражага кўтариш, миллий опера ва балет спектакллари яратишга жиддий эътибор берилди. 1991—2003 й.лар мобайнида «Маликаи айёр» (С.Жалил), «Умар Хайём», «Ахмад ал-Фарғоний» (М. Бафоев), «Тахтга йўл» (Н. Зокиров), «Амир Темур» (Г. Гендель), «Буюк Темур» (А. Икромов) опералари, «Шоирона миниатюралар» (У. Мусаев), «Насриддиннинг қилмишлари» (С. Юдаков), «Минг бир кеча» (Ф. Амиров) каби балетлар саҳналаштирилди. Театр репертуаридан ўнлаб мумтоз опера ва балет асарлари ҳам ўрин олди. Театрда турли йилларда М. Ашрафий, Б. Иноятов, Ф. Шамсиддинов, Н. Гольдман, X. Шамсиддинов, Ғ. Тўлаганов, А. Абдуқаюмов, Д. Абдураҳмонова сингари дирижёрлар, 3. К,о-булов, М. Тожизода, М. Муҳамедов, Э. . Юнгвальд— Хилькевич, А. Миролимбо-ева, Ф. Сафаров каби реж.лар, Тамарахоним, М. Турғунбоева, В. Губская, Г. Измайлова, Е. Барановский, П. Йоркин, М. Макарьянц, И.Юсупов ва б. балетмейстерлар, М. Мусаев, Р. Брим, М. Гвоздиков ва б. рассомлар, М. Қориёқубов, Ҳ.Носирова, Б. Мирзаев, К. Зокиров, Ғ. Абдураҳмонов, А. Азимов, Н. Аҳмедова, С. Крбулова, С. Ярашев, В. Гринченко, Р. Лаут, С. Беньяминов, М. Довидов, Ж. Низомхўжаев, Э. Йўлдошев, И. Жалилов, Б. Қориева, 3. Давлетмуродова, В. Васильев, И. Кистанов каби санъаткорлар ижод килишган. К. Муҳидди-нов, М. Раззокова, Р. Латипов, Г. Ҳам-роева, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган артистлар О. Александрова, Г. Азизова, Д. Ёқубова, В. Геллертов, А. Шалберкин, Н. Шилова, Т. Муҳамедова, Н. Ҳасанова ва б. театрнинг ҳоз. кундаги етакчи опера ва балет ижрочиларидир. Театрнинг бош дирижёри — Ф. Ёқубжонов, бош балетмейстери — И. Юсупов, бош хормейстери — С. Шодмонов, бош рассом — 3. Ботиров, бадиий раҳбар — А. Эргашев. Ҳоз. репертуарида 50 га яқин спектакль мавжуд.

    Театр биноси 1947 й.да куриб битказилган (меъмор А. Шчусев лойиҳаси асосида). Бино безагида Т. Арслонқулов, А. Болтаев, Қ. Жалилов, С. Норқўзиев, Уста Ширин Муродов, Жалил ва Болта Жўраевлар (Давлат мукофоти, 1948) ва б. қатнашган. Бино тарзи ва интерьерини безашда миллий меъморлик анъаналаридан фойдаланилган. Деворларида Ч. Аҳмаров (Давлат — мукофоти, 1948) нинг А. Навоий асарларига ишлаган миниатюралари акс этган. Бино тарзлари пешайвон шаклида равоқлар (3 олд, 2 ён томонларидаги равоқлар 9 та) қаторидан иборат. Фойе, томоша зали, саҳна ва б. 3 қаватга жойлашган. Безакларида Бухоро меъморлик мактабининг ганчкори безаклари; тошкентлик усталарнинг намоён ва равоқлари, гулдаста безаклари; хивалик усталарнинг ганчкори, мармар, нақш, ёғоч ўймакорлигидаги ўзига хос услублари; самарқандлик усталарнинг бўртма, муқарнасли жозибадор лавҳалари, фарғоналик усталарнинг ўсимликсимон безаклари; термизлик усталарнинг унутилиб кетган майда давра ва жингалак тасвирли ўймаси янгидан жонлантирилган. Бинонинг пастки залидаги деворий расмларда мусиқа, рақс шеърият ва рассомликни ифодаловчи мажозий образлар (гўзал аёллар) тасвирланган. Ў. Тансиқбоев, М. Аринин, К. Чепраков ва б. бино фойеларида қўшимча деворий расмлар ишлаганлар. Томоша зали 760 ўринли.

    Мамажон Раҳмонов, Ирина Коптелова

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.