Navoiy tumani
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com
Navoiy tumani - Navoiy viloyatidagi tuman (1926—58 y.larda Karmana, 1962 y.dan hoz. nomda. 1980 y.da N.t. dan Navbahor tumani ajralib çiqqan. 1988 y.da qayta qöşilgan, 1992 y.da yana ajralgan). 1999 y.da Karmana ş. Navoiy ş. tarkibiga qöşilganligi munosabati b-n, tuman markazi Malikrabot şaharçasiga köçirildi. N.t. Zarafşon daryosining çap sohilida joylaşgan. Şim.dan Navbahor tumani, ğarbdan Qiziltepa tumani, şarkdan Samarqand viloyatining Paxtaçi tumani, jan.dan Qaşqadaryo viloyati b-n çegaradoş. Mayd. 0,95 ming km2. Aholisi 69,5 ming kişi (2003). Tumanda 6 qişloq fuqarolar yiğini (Dörmon, Jaloyir, Narpay, Uyrat, Yangiariq, Hazora), 1 şaharça (Malikrabot) bor.
Tabiati. Tuman hududi Zarafşon vohasida joylaşgan. Jan. hududlari adirlarga tutaşib ketadi. Iklimi keskin kontinental, yozi issiq, qişi sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi 0,4°, iyul oyining örtaça t-rasi 28,9°. Tuman hududidan Zarafşon daryosi oqib ötadi (65 km masofada). Tuproklari, asosan, madaniylaşgan ötloki, oddiy böz tuproqlar. Tabiiy ösimliklardan jiyda, şuvoq, oq va qora saksovul, juzğun, çerkez, quyonsuyak, segin, iloq, yantoq, sarsazan, yetmak, jingil, tol, qamiş, yulğun, yovvoyi jiyda va b. bor. Yovvoyi hayvonlardan tulki, yumronqoziq, turli xil kaltakesaklar, örgimçaklar, qöşoyoq, tipratikan, ilonlar, quşlardan loyxörak, ördak, xöjasavdogar, çumçuq, mayna, qarğa kabilar uçraydi.
Aholisi, asosan, özbeklar (99,7%); şuningdek, tojik, rus, tatar, qozoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi 1 km2ga 73 kişi.
Xöjaligi. Tuman asosan, q.x. ga ixtisoslaşgan. Xalq xöjaligida band bölgan 25,1 ming aholining asosiy qismi q.x.da işlaydi. Malikrabot şaharçasida meva-sabzavot konservalaş sexi (quvvati 3 mln. t şartli banka) mavjud. N.t.da 740 ga yaqin kiçik, 55 qöşma, 10 şirkat korxonalari, parrandaçilik f-kasi faoliyat körsatmoqda. Tuman yer fondi 94,9 ming ga, şundan 22,5 ming ga yer suğoriladi, 16,7 ming ga ekinzor, 27,7 ming ga q.x.da foydalanmaydigan yerlar, 469 ga boğ, 390 ga tokzor, 264 ga tutzorlar, 735 ga böz yerlar, 45 ming ga yaylov, 2 ming ga tomorka yerlari, 762 ga boğ va sabzavotçilik uyuşmalari yerlari, 720 ga meliorativ yerlar mavjud. N.t.da 8 şirkat xöjaligi, 2 agrofirma, 2 ta fermer uyuşmasi bor. 8,9 ming ga yerga paxta, 6,6 ming ga yerga boşokli don, 195 ga yerga sabzavot va poliz ekinlari ekiladi. Ekinzorlarini suğoriş uçun suv, asosan, Zarafşon daryosidan magistral kanallar va nasos kurilmalari yordamida olinadi. Tuman jamoa va xususiy xöjaliklarida 23,7 ming kora-mol, 46,1 ming qöy va eçki boqiladi. Tumanda örmon xöjaligi bor. Qorakölçilik, ipakçilik b-n ham şuğullaniladi. Asosiy transport vositasi — avtomobil transporti. Avtomobil yöllarining uz. 600 km dan ziyod (şundan 98 km respublika ahamiyatiga molik). Jami avtomobil yöllarining 215 km asfalt b-n qoplangan. Navoiy — Uçquduq t.y. tuman hududini 11 km masofada kesib ötadi. N.t.da Navoiy şahar aeroporti joylaşgan.
Tumandagi 24 umumiy ta'lim maktabida 17169 öquvçi ta'lim oladi, 6 qişloq madaniyat uyi, 1 markaziy, 24 tarmoq, 1 bolalar kutubxonasi (kitob fondi 242139 nusxa) faoliyat körsatmoqda. Markaziy kasalxona (295 örin), 13 ambulatoriya-poliklinika, 8 dorixona va b. tibbiy muassasalarda 125 vraç, 517 örta tibbiy xodim işlaydi (har 10 ming aholiga 16,1 vraç, 69,9 tibbiy xamşira, 9,3 davolaniş joyi töğri keladi). 1931 y.dan «Navoiy ovozi» gaz. çop etiladi (adadi 710 nusxa).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВОИЙ ТУМАНИ - Навоий вилоятидаги туман (1926—58 й.ларда Кармана, 1962 й.дан ҳоз. номда. 1980 й.да Н.т. дан Навбаҳор тумани ажралиб чиққан. 1988 й.да қайта қўшилган, 1992 й.да яна ажралган). 1999 й.да Кармана ш. Навоий ш. таркибига қўшилганлиги муносабати б-н, туман маркази Маликработ шаҳарчасига кўчирилди. Н.т. Зарафшон дарёсининг чап соҳилида жойлашган. Шим.дан Навбаҳор тумани, ғарбдан Қизилтепа тумани, шаркдан Самарқанд вилоятининг Пахтачи тумани, жан.дан Қашқадарё вилояти б-н чегарадош. Майд. 0,95 минг км2. Аҳолиси 69,5 минг киши (2003). Туманда 6 қишлоқ фуқаролар йиғини (Дўрмон, Жалойир, Нарпай, Уйрат, Янгиариқ, Ҳазора), 1 шаҳарча (Маликработ) бор.
Табиати. Туман ҳудуди Зарафшон воҳасида жойлашган. Жан. ҳудудлари адирларга туташиб кетади. Иклими кескин континентал, ёзи иссиқ, қиши совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси 0,4°, июль ойининг ўртача т-раси 28,9°. Туман ҳудудидан Зарафшон дарёси оқиб ўтади (65 км масофада). Тупроклари, асосан, маданийлашган ўтлоки, оддий бўз тупроқлар. Табиий ўсимликлардан жийда, шувоқ, оқ ва қора саксовул, жузғун, черкез, қуёнсуяк, сегин, илоқ, янтоқ, capсазан, етмак, жингил, тол, қамиш, юлғун, ёввойи жийда ва б. бор. Ёввойи ҳайвонлардан тулки, юмронқозиқ, турли хил калтакесаклар, ўргимчаклар, қўшоёқ, типратикан, илонлар, қушлардан лойхўрак, ўрдак, хўжасавдогар, чумчуқ, майна, қарға кабилар учрайди.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар (99,7%); шунингдек, тожик, рус, татар, қозоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги 1 км2га 73 киши.
Хўжалиги. Туман асосан, қ.х. га ихтисослашган. Халқ хўжалигида банд бўлган 25,1 минг аҳолининг асосий қисми қ.х.да ишлайди. Маликработ шаҳарчасида мева-сабзавот консервалаш цехи (қуввати 3 млн. т шартли банка) мавжуд. Н.т.да 740 га яқин кичик, 55 қўшма, 10 ширкат корхоналари, паррандачилик ф-каси фаолият кўрсатмоқда. Туман ер фонди 94,9 минг га, шундан 22,5 минг га ер суғорилади, 16,7 минг га экинзор, 27,7 минг га қ.х.да фойдаланмайдиган ерлар, 469 га боғ, 390 га токзор, 264 га тутзорлар, 735 га бўз ерлар, 45 минг га яйлов, 2 минг га томорка ерлари, 762 га боғ ва сабзавотчилик уюшмалари ерлари, 720 га мелиоратив ерлар мавжуд. Н.т.да 8 ширкат хўжалиги, 2 агрофирма, 2 та фермер уюшмаси бор. 8,9 минг га ерга пахта, 6,6 минг га ерга бошокли дон, 195 га ерга сабзавот ва полиз экинлари экилади. Экинзорларини суғориш учун сув, асосан, Зарафшон дарёсидан магистрал каналлар ва насос курилмалари ёрдамида олинади. Туман жамоа ва хусусий хўжаликларида 23,7 минг кора-мол, 46,1 минг қўй ва эчки боқилади. Туманда ўрмон хўжалиги бор. Қоракўлчилик, ипакчилик б-н ҳам шуғулланилади. Асосий транспорт воситаси — автомобиль транспорти. Автомобиль йўлларининг уз. 600 км дан зиёд (шундан 98 км республика аҳамиятига молик). Жами автомобиль йўлларининг 215 км асфальт б-н қопланган. Навоий — Учқудуқ т.й. туман ҳудудини 11 км масофада кесиб ўтади. Н.т.да Навоий шаҳар аэропорти жойлашган.
Тумандаги 24 умумий таълим мактабида 17169 ўқувчи таълим олади, 6 қишлоқ маданият уйи, 1 марказий, 24 тармоқ, 1 болалар кутубхонаси (китоб фонди 242139 нусха) фаолият кўрсатмоқда. Марказий касалхона (295 ўрин), 13 амбулатория-поликлиника, 8 дорихона ва б. тиббий муассасаларда 125 врач, 517 ўрта тиббий ходим ишлайди (ҳар 10 минг аҳолига 16,1 врач, 69,9 тиббий хамшира, 9,3 даволаниш жойи тўғри келади). 1931 й.дан «Навоий овози» газ. чоп этилади (адади 710 нусха).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.