Navoiy viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 13–17-b. — ziyouz.com
Navoiy viloyati - ÖzR tarkibidagi viloyat. 1982 y. 20 apr.da Buxoro va qisman Samarqand viloyatlari hududlaridan taşkil etilgan. 1988 y.da ma'muriy birlik sifatida tugatilib, 1992 y. boşida qayta tiklandi. Şim. va şim.-şarkdan Qozoğiston, jan.- şarqdan Jizzax, Samarqand, jan.dan Qaşkadaryo, jan.-ğarbdan Buxoro viloyatlari b-n çegaradoş. Mayd. 111,0 ming km2. Aholisi 802,3 ming kişiga yaqin (2003). N.v. tarkibida 8 qişlok tumani (Konimex, Navbahor, Navoiy, Nurota, Tomdi, Uçquduk, Xatirçi, Qiziltepa, 5 şahar (Zarafşon, Qiziltepa, Navoiy, Nurota, Uçquduq), 8 şaharça (Konimex, Langar, Malikrabot, Muruntov, Tinçlik, Şalqar, Yangirabot, Ğozğon) va 53 qişlok fukarolari yiğini bor (2003). Markazi — Navoiy ş. Tabiati. N.v.ning hududi tabiiy şaroitiga köra, 3 qismga bölinadi: viloyatning şim.-ğarbiy qismini Qizilqum çöli egallagan — bu yerda berk botiqlar (Karaqota, Mölali, Mingbulok), eol qumli tekisliklar va qoldik toğlar (Ovminzatoğ, Yetimtoğ, Bökantov, Tomditov va h.k.) bor; jan.- şarqiy qismini Nurota toğ tizmalarining ğarbiy qismi past va örtaça balandliklardagi toğlar (Qoratoğ, Oktoğ va b.) hamda toğlararo botiqlar (Nurota botiği va b.) egallagan; Zarafşon daryosi vohasining örta qismida viloyatning paxtaçilik zonasi örnaşgan. N.v.dagi toğlar, asosan, silur, devon, toşkömir, bur, paleogen, neogen davrlari jinslaridan tuzilgan. Tekislik va qumliklar törtlamçi geologik davrdagi kompleks tabiiy omillar ta'sirida özgargan. Muruntovda oltin, Ovminzatoğ şim. da grafit topilgan. Viloyatda volfram, fosforitlar, kvars qumi, sement, ohaktoşning zaxiralari mavjud. N.v.da mineral şifobaxş, şör va yer osti çuqur suv zaxiralari aniqlangan. Çunonçi, Tomdibulok, Qaraqota, Çingildi atroflaridan topilgan suvlardan xöjalikda keng foydalanilmoqda. Viloyat seysmik jihatdan 7 balli zilzila zonasiga kiradi. Qizilkum çöli tufayli iqlimi keskin kontinental çöl iqlimi: yozi uzoq, quruq. issik, iyulda örtaça t-ra 27,2—29,6°, kumda oftobda t-ra 60—70° gaça kötariladi. Yanv.da örtaça t-ra — 1,9° dan —0,6° gaça. Çöl va yaylovlarda, vohalarda iqlim örtaça. Yoğin, asosan, bahor va qişda yoğadi. Yillik yoğin 125— 282 mm. Vegetatsiya davri 177—212 kun. N.v.ning asosiy suv manbai — Zarafşon daryosi. Zarafşondan Konimex kanali çikarilgan. N.v.ni suv b-n ta'minlaşda Quyimozor, Tödaköl suv omborlari, Konimex kanalining ahamiyati katta. Viloyatning şim. va ğarbiy katta qismi köçma qum barxanlari, unda-bunda uçraydigan gilli çöllardan iborat. Astragal, şuvok, şöra, isirik, qamiş, zarpeçak, saksovul, yulğun, va b. çöl ösimliklari ösadi. Çöl tuproqlarida çirindi kam, ohak, gips, eruvçi tuzlar köp. Çöl ösimliklari, ayniqsa, şöra, şuvoq kabilar qoraköl qöylari va b. mollar uçun ozuqa böladi. Bukantovda va Mingbuloq botiğida qobon, böri, çiyaböri, tulki, uzun dumli muşuk, çöl muşugi, boşqa yerlarda malla yumronqoziq, kalamuş, siçqon, suğur, sassiqközan, jayron, kaltakesak, turli xil ilonlar, toşbaqa, quşlardan tuvaloq, qorabovur, olabovur, qirğovullar, qarğa, hakka, musiça, çumçuq uçraydi.
Qizilqum çölida pastak köhna toğlar, Mingbuloq botiği, şuningdek, Qaraqota havzasi, şörxok tekisliklar va pastliklar, qator qum tepalari alohida manzara kaşf etgan. Yaylovlarda çorva boqiladi. Saksovul, qandim, çerkez, singren, oqpeçak, selin, efemer va şöralar çorva mollari uçun ozuqa.
Aholisining köpçiligini özbeklar (63,3%) taşkil etadi. Şuningdek, rus (13,5%), qozoq (11,5%), tatar (2,6%), ukrain (1,4%), qoraqalpoq (1,4%), tojik (1,3%), ozarbayjon (0,9%), belorus (0,2%) va b. millat vakillari yaşaydi. 1 km2 ga örtaça 7 kişi töğri keladi. Şaharliklar — 319,7 ming kişiga yaqin, qişloq aholisi — 482,6 ming kişidan ziyod (2003).
Xöjaligi. Sanoatining yetakçi tarmoqlari energetika, konçilik (oltin va b. metallar qazib oliş), metallurgiya, kimyo, quriliş materiallari, paxta tozalaş, oziq-ovqat sanoati korxonalaridan iborat. Yirik korxonalari: Navoiy kon-metallurgiya k-ti, Navoiy issiqlik elektr stansiyasi, «Navoiyazot» i. ç. birlaşmasi, «Qizilqumsement», «Elektrkimyo», «Nurotamarmar» korxonalari, mahalliy sanoat konserni. Tökma kon çiqindilaridan oltin ajratib oluvçi «Zarafşon-Nyumont» özbek-amerika qöşma korxonasi samarali faoliyat körsatyapti. Ulardan taşqari «Agama», «Zerispark», «Bentonit» va b. qöşma korxonalar işlab turibdi. Jami 20 dan ortiq qöşma korxona bor. 730 ga yaqin kiçik korxona, 30 şirkat korxonasi, 10 mingdan ziyod kiçik va örta biznes subyektlari faoliyat körsatmoqda. Kiçik korxonalardan «Ittifoq», «Navoiy» (quriliş materiallari işlab çiqaradi), «Edem» korxonalarining hissasi salmoqlidir.
Eksport qilinadigan mahsulotlarning aksari qismini paxta tolasi, ammiak selitrasi, kimyoviy tola, sulfat ammoniy, ortoaminofenol taşkil qiladi. Çetdan xalq iste'moli mollari, kalsiy karbid, kaustik soda, tiomoçevina, tikuv uskunalari, tibbiy texnika, yuk va yengil avtomobillar, avtobuslar va ularga ehtiyot qismlar, xöjalik uskunalari keltiriladi.
Qişloq xöjaligining asosiy tarmoklari — paxtaçilik, ğallaçilik; şuningdek, boğdorçilik, tokçilik, sabzavotçilik, pillaçilik, çorvaçilik mahsulotlari yetiştiriş b-n ham şuğullaniladi. Çorvaçiligi köp tarmokli. 228 ming donadan ziyod qoraköl terisi tayyorlanadi (2003). N.v. qoraköl teri tayyorlaş böyiça respublikada 1-örinda turadi. Q.x.da foydalaniladigan yerlar maydoni 9266,2 ming ga, haydaladigan yer mayd. 111,1 ming ga, yaylovlar 9137,5 ming ga (2003). Barça ekin mayd. 112,6 ming ga, şu jumladan, paxta 39,4 ming ga, don ekinlari 42,0 ming ga, kartoşka, sabzavot, poliz ekinlari 1,4 ming ga yerga ekiladi. Yerning meliorativ holatini yaxşilaş maqsadida 2,6 ming km kollektor drenaj tarmoqlari, 138 zax qoçiriş quduği qurilgan. N.v.da dehqonçilik maydonlari AmuBuxoro maşina kanali Navoiy, Örtaçöl, Amu, Sumbul, Mayna tarmoklari hamda Zarafşon daryosidan suv oladigan Toss, Şovot, Çovli, Öng va Çap qirğoq, Navkar, Konimex kanallari orqali suv b-n ta'minlanadi. 32 yirik suv çiqariş elektr nasos st-yalari işlab turibdi. N.v.da 75 şirkat, 4 ming fermer xöjaliklari mavjud. Viloyat jamoa va xususiy xöjaliklarida 200,0 ming qoramol (şu jumladan, 96,4 ming sigir), 1458 ming qöy va eçki, 723 ming parranda bor (2003).
Transporti. T.y.larninguzunligi — 390,7 km, avtomobil yöllarniki— 4,1 ming km (şu jumladan, qattiq qoplamalisi — 3,3 ming km). Toşkent— Buxoro — Turkmanobod, Toşkent-Uçquduq — Nukus yönalişlaridagi t. y. liniyalari viloyat hududidan ötadi. Navoiy, Zarafşon, Uçquduq ş.larida zamonaviy aeroportlar bor. Havo yöllari Navoiy ş.ni Toşkent orkali respublika viloyatlari va 20 dan ortiq xorijiy davlatlar b-n boğlaydi.
Madaniy-maorif, soğliqni saqlaş va sport. 2002/2003 öquv yilida viloyatda 376 umumiy ta'lim maktabi bölib, 201,3 ming öquvçi, 5 gimnaziyada 6,4 mingga yaqin öquvçi, 2 akademik litseyda 1040 öquvçi, 11 musiqa va 19 sport maktabida 16795 öquvçi ta'lim oldi. N.v.da 2 oliy öquv yurti (Navoiy davlat ped. instituta, Navoiy davlat konçilik in-ti) bor. Bu oliy öquv yurtlarida 7,7 ming talaba ta'lim oladi (2003). Viloyat şahar va tumanlarida 1998—2003 y.larda 18 kollej va akademik litseylar binolari işga tuşirildi. Ular zamonaviy öquv qurollari va texnika b-n jihozlandi. Viloyatda 23 kasb-hunar kollejida 16,03 ming talaba öqiydi.
Navoiy ölkaşunoslik muzeyi, uning Qosim Şayx majmuasi filiali va viloyatdagi 7 ta bölimi, 253 jamoat kutubxonasi (1893 ming nusxa asar), 105 dan ziyod klub, 7 madaniyat saroyi, 429 badiiy xavaskorlik jamoalari bor. N.v.da Yoş tomoşabinlar teatri faoliyat körsatadi.
Viloyatda 5 madaniyat va istirohat boği, köplab favvorali kökalamzor xiyobonlar mavjud. Zarafşon va Navoiy ş.larida mehnatkaşlarning xordiq çiqarişi uçun sun'iy köllar barpo qilingan. Bir qança tumanlarda boğlar yaratilgan. Xalq hunarmandçiligi ham rivojlangan.
Soğliqni saqlaş. N.v.da 3223 örinli (10 ming kişiga 45,3 örin), 40 kasalxona muassasasi, 1567 vraç, 7,013 ming örta ma'lumotli tibbiy xodim işlab turibdi. 85 ayollar konsultatsiyasi, 93 qişloq vraçlik punkta, 116 feldşer-akuşerlik punkti, 16 qişloq uçastka kasalxonasi bor. 18 poliklinika, 3 ambulatoriyada ixtisoslaştirilgan davolaş markazlari taşkil etilgan. Viloyatda 4 profilaktoriy faoliyat körsatadi.
Sport. N.v. sportçilari sportning köplab turlari böyiça nufuzli musobaqalarda iştirok etmoqdalar (kuraş, voleybol, futbol, tennis, boks va b.). Viloyatdan sportning suziş, nafis gimnastika, oğir atletika, armestling, pauerlifting turlari böyiça mamlakat va Osiyo çempionlari yetişib çiqqan. Markaziy stadion, tumanlarda 13 stadion, 14 suziş havzasi, sport majmui, 190 sport zallari, 1287 sport maydonçalari, 18 tennis korti mavjud. N.v.da 19 bolalar va ösmirlar maktabida 15 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oladi, sport seksiyalariga 68 mingga yaqin yoşlar jalb etilgan (2003).
Adabiyoti. Navoiy zaminida qad.dan maşhur allomalar, şoir va faylasuflar, adib va muxaddislar, moqir xattot va tarjimonlar yaşab ötgan. Karminiy taxallusi b-n ijod qilgan bir neça önlab ijodkorlarning nomlari ma'lum. Şulardan Abu Abdulloh Muhammad ibn Zav' al Karminiy, Abu Hamid Ahmad ibn Lays al Karminiy (996 y.v.e.), Al Muntasir ibn Muhammad al Karminiy va b. Imom Abu Abdulloh Muhammad ibn Zav' al-Karminiy Qur'onga tafsir bitişi b-n birga arab, fors şe'riyati nazariyasini işlab çiqqan, ilk marta arab, fors, turk maqollarini qiyosiy örgangan. Najmiddin Abulvafo al-Bözjandiy (9- a.), Zabeho as-Samarqandiy (16-a.) Karmanada tuğilib boşqa şaharlarda ijod etganlar. Şuningdek, şoirlar Şayx Pahlavon Muhammad Ğolib (18-a.), Mavlono Dilkaş Tanburiy (19—20-a. boşlari), Şayx Köriy Muhammad Hasan (1823 — 1921) va b. şu yurt farzandlaridir. 20-a.da N.v.dan çiqqan ijodkorlar Buxoro, Samarqand va Toşkent şaharlari adabiy muhitida şakllandilar. Karmanalik şoir Sa'dulla Mahmudovning ilk kitobi 1939 y.da naşr etilgan. Şundan keyin Duşan Fayziy, Toşpölat Hamid, Yodgor Baxşi, Raybulla Salomov, keyinçalik Oydin Hojiyeva, Sulaymon Rahmon, Ğaffor Hotamov, Hosiyat Bobomurodova, Odil Hotamov, Amir Pölkan öğli, Aşurali Jörayev, Marusa Hosilova, Nazira Yöldoşevalar adabiyot maydoniga kirib kelişdi. Faylasuf olim Naim Ğoyibov Ahmad Doniş merosidan «Navodir al-vaqoye'»dan lavhalar tarjima qildi. 1990-y.lar boşlaridan Aziz Saidov, Halima Ahmedova, Faxriddin Nizomov, Vafo Fayzullayev, Barno Eşpölatov, Bektemir Pirnafasov, Surayyo Zoirova, Farhod Arziyev singari yoş şoirlar faol ijod qilmoqdalar. Ayni paytda qozoq va tojik tilida yozayotgan ijodkorlar safiga rus tilida asarlar yaratayotgan yoş adiblar ham qöşildi. Ibodulla Jahongirov ozarbayjon yozuvçisi Anorning «Oq körfaz» qissasini tarjima qildi.
N.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.)ning viloyat taşkilotlari faoliyat körsatmoqda.
Matbuoti, radio va te-levideniyesi. N.v.da 2 gaz. («Döstlik bayroği», «Znamya drujbi»), 9 tuman gaz., 1 şahar gaz. çiqadi. Viloyatda, şuningdek, 22 tarmoq va tijorat gaz., 2 jurnal naşr etiladi.
N.v.da dastlabki radio-eşittirişlar 1982 y.da boşlangan. 1982 y.dan viloyatda telestudiya taşkil etilib telekörsatuvlar berila boşladi. Viloyatda şuningdek, «Qizilqum» (2002 y.dan) nodavlat telekanali körsatuvlar olib boradi.
Me'moriy yodgorliklar. N.vda kad. davr, ilk va örta asrlarda qurilgan 10 dan ziyod me'moriy yodgorliklar bor. Şulardan qad. Karmanadagi Mirsaid Bahrom maqbarasi (11-a.), Qosim Şayx me'moriy majmuasi (16-a.), Katta Gumbaz masjidi (17—18-a.lar), Qiziltepa tumani Vanğozi qişloğidagi Toşmaçit (16— 19-a.lar), Nurota tumanidagi Abdullaxon bandi (16-a.), Buxoro — Navoiy yölidagi Raboti Malik karvonsaroy va sardobasi (11-a.) maşhur. Viloyatda 30 ga yaqin arxeologiya yodgorliklari mavjud. Ayniqsa, Navbahor tumani Uçtut qişloğidagi şaxta (neolit davri), Nurota tumani hududidagi Qoratoğda öyib yozilgan qoyatoş yozuvlari (mil. av. 3-a.) va b. tarixçilar diqqatidadir.
Qahramon Rajabov, Zulxumor Abdiyeva, Barno Eşpölatov
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАВОИЙ ВИЛОЯТИ - ЎзР таркибидаги вилоят. 1982 й. 20 апр.да Бухоро ва қисман Самарқанд вилоятлари ҳудудларидан ташкил этилган. 1988 й.да маъмурий бирлик сифатида тугатилиб, 1992 й. бошида қайта тикланди. Шим. ва шим.-шаркдан Қозоғистон, жан.- шарқдан Жиззах, Самарқанд, жан.дан Қашкадарё, жан.-ғарбдан Бухоро вилоятлари б-н чегарадош. Майд. 111,0 минг км2. Аҳолиси 802,3 минг кишига яқин (2003). Н.в. таркибида 8 қишлок тумани (Конимех, Навбаҳор, Навоий, Нурота, Томди, Учқудук, Хатирчи, Қизилтепа, 5 шаҳар (Зарафшон, Қизилтепа, Навоий, Нурота, Учқудуқ), 8 шаҳарча (Конимех, Лангар, Маликработ, Мурунтов, Тинчлик, Шалқар, Янгиработ, Ғозғон) ва 53 қишлок фукаролари йиғини бор (2003). Маркази — Навоий ш. Табиати. Н.в.нинг ҳудуди табиий шароитига кўра, 3 қисмга бўлинади: вилоятнинг шим.-ғарбий қисмини Қизилқум чўли эгаллаган — бу ерда берк ботиқлар (Карақота, Мўлали, Мингбулок), эол қумли текисликлар ва қолдик тоғлар (Овминзатоғ, Етимтоғ, Бўкантов, Томдитов ва ҳ.к.) бор; жан.- шарқий қисмини Нурота тоғ тизмаларининг ғарбий қисми паст ва ўртача баландликлардаги тоғлар (Қоратоғ, Октоғ ва б.) ҳамда тоғлараро ботиқлар (Нурота ботиғи ва б.) эгаллаган; Зарафшон дарёси воҳасининг ўрта қисмида вилоятнинг пахтачилик зонаси ўрнашган. Н.в.даги тоғлар, асосан, силур, девон, тошкўмир, бур, палеоген, неоген даврлари жинсларидан тузилган. Текислик ва қумликлар тўртламчи геологик даврдаги комплекс табиий омиллар таъсирида ўзгарган. Мурунтовда олтин, Овминзатоғ шим. да графит топилган. Вилоятда вольфрам, фосфоритлар, кварц қуми, цемент, оҳактошнинг захиралари мавжуд. Н.в.да минерал шифобахш, шўр ва ер ости чуқур сув захиралари аниқланган. Чунончи, Томдибулок, Қарақота, Чингилди атрофларидан топилган сувлардан хўжаликда кенг фойдаланилмоқда. Вилоят сейсмик жиҳатдан 7 балли зилзила зонасига киради. Қизилкум чўли туфайли иқлими кескин континентал чўл иқлими: ёзи узоқ, қуруқ. иссик, июлда ўртача т-ра 27,2—29,6°, кумда офтобда т-ра 60—70° гача кўтарилади. Янв.да ўртача т-ра — 1,9° дан —0,6° гача. Чўл ва яйловларда, воҳаларда иқлим ўртача. Ёғин, асосан, баҳор ва қишда ёғади. Йиллик ёғин 125— 282 мм. Вегетация даври 177—212 кун. Н.в.нинг асосий сув манбаи — Зарафшон дарёси. Зарафшондан Конимех канали чикарилган. Н.в.ни сув б-н таъминлашда Қуйимозор, Тўдакўл сув омборлари, Конимех каналининг аҳамияти катта. Вилоятнинг шим. ва ғарбий катта қисми кўчма қум барханлари, унда-бунда учрайдиган гилли чўллардан иборат. Астрагал, шувок, шўра, исирик, қамиш, зарпечак, саксовул, юлғун, ва б. чўл ўсимликлари ўсади. Чўл тупроқларида чиринди кам, оҳак, гипс, эрувчи тузлар кўп. Чўл ўсимликлари, айниқса, шўра, шувоқ кабилар қоракўл қўйлари ва б. моллар учун озуқа бўлади. Букантовда ва Мингбулоқ ботиғида қобон, бўри, чиябўри, тулки, узун думли мушук, чўл мушуги, бошқа ерларда малла юмронқозиқ, каламуш, сичқон, суғур, сассиқкўзан, жайрон, калтакесак, турли хил илонлар, тошбақа, қушлардан тувалоқ, қорабовур, олабовур, қирғовуллар, қарға, ҳакка, мусича, чумчуқ учрайди.
Қизилқум чўлида пастак кўҳна тоғлар, Мингбулоқ ботиғи, шунингдек, Қарақота ҳавзаси, шўрхок текисликлар ва пастликлар, қатор қум тепалари алоҳида манзара кашф этган. Яйловларда чорва боқилади. Саксовул, қандим, черкез, сингрен, оқпечак, селин, эфемер ва шўралар чорва моллари учун озуқа.
Аҳолисининг кўпчилигини ўзбеклар (63,3%) ташкил этади. Шунингдек, рус (13,5%), қозоқ (11,5%), татар (2,6%), украин (1,4%), қорақалпоқ (1,4%), тожик (1,3%), озарбайжон (0,9%), белорус (0,2%) ва б. миллат вакиллари яшайди. 1 км2 га ўртача 7 киши тўғри келади. Шаҳарликлар — 319,7 минг кишига яқин, қишлоқ аҳолиси — 482,6 минг кишидан зиёд (2003).
Хўжалиги. Саноатининг етакчи тармоқлари энергетика, кончилик (олтин ва б. металлар қазиб олиш), металлургия, кимё, қурилиш материаллари, пахта тозалаш, озиқ-овқат саноати корхоналаридан иборат. Йирик корхоналари: Навоий кон-металлургия к-ти, Навоий иссиқлик электр станцияси, «Навоийазот» и. ч. бирлашмаси, «Қизилқумцемент», «Электркимё», «Нуротамармар» корхоналари, маҳаллий саноат концерни. Тўкма кон чиқиндиларидан олтин ажратиб олувчи «Зарафшон-Ньюмонт» ўзбек-америка қўшма корхонаси самарали фаолият кўрсатяпти. Улардан ташқари «Агама», «Зериспарк», «Бентонит» ва б. қўшма корхоналар ишлаб турибди. Жами 20 дан ортиқ қўшма корхона бор. 730 га яқин кичик корхона, 30 ширкат корхонаси, 10 мингдан зиёд кичик ва ўрта бизнес субъектлари фаолият кўрсатмоқда. Кичик корхоналардан «Иттифоқ», «Навоий» (қурилиш материаллари ишлаб чиқаради), «Эдэм» корхоналарининг ҳиссаси салмоқлидир.
Экспорт қилинадиган маҳсулотларнинг аксари қисмини пахта толаси, аммиак селитраси, кимёвий тола, сульфат аммоний, ортоаминофенол ташкил қилади. Четдан халқ истеъмоли моллари, кальций карбид, каустик сода, тиомочевина, тикув ускуналари, тиббий техника, юк ва енгил автомобиллар, автобуслар ва уларга эҳтиёт қисмлар, хўжалик ускуналари келтирилади.
Қишлоқ хўжалигининг асосий тармоклари — пахтачилик, ғаллачилик; шунингдек, боғдорчилик, токчилик, сабзавотчилик, пиллачилик, чорвачилик маҳсулотлари етиштириш б-н ҳам шуғулланилади. Чорвачилиги кўп тармокли. 228 минг донадан зиёд қоракўл териси тайёрланади (2003). Н.в. қоракўл тери тайёрлаш бўйича республикада 1-ўринда туради. Қ.х.да фойдаланиладиган ерлар майдони 9266,2 минг га, ҳайдаладиган ер майд. 111,1 минг га, яйловлар 9137,5 минг га (2003). Барча экин майд. 112,6 минг га, шу жумладан, пахта 39,4 минг га, дон экинлари 42,0 минг га, картошка, сабзавот, полиз экинлари 1,4 минг га ерга экилади. Ернинг мелиоратив ҳолатини яхшилаш мақсадида 2,6 минг км коллектор дренаж тармоқлари, 138 зах қочириш қудуғи қурилган. Н.в.да деҳқончилик майдонлари АмуБухоро машина канали Навоий, Ўртачўл, Аму, Сумбул, Майна тармоклари ҳамда Зарафшон дарёсидан сув оладиган Тосс, Шовот, Човли, Ўнг ва Чап қирғоқ, Навкар, Конимех каналлари орқали сув б-н таъминланади. 32 йирик сув чиқариш электр насос ст-ялари ишлаб турибди. Н.в.да 75 ширкат, 4 минг фермер хўжаликлари мавжуд. Вилоят жамоа ва хусусий хўжаликларида 200,0 минг қорамол (шу жумладан, 96,4 минг сигир), 1458 минг қўй ва эчки, 723 минг парранда бор (2003).
Транспорти. Т.й.ларнингузунлиги — 390,7 км, автомобиль йўлларники— 4,1 минг км (шу жумладан, қаттиқ қопламалиси — 3,3 минг км). Тошкент— Бухоро — Туркманобод, Тошкент-Учқудуқ — Нукус йўналишларидаги т. й. линиялари вилоят ҳудудидан ўтади. Навоий, Зарафшон, Учқудуқ ш.ларида замонавий аэропортлар бор. Ҳаво йўллари Навоий ш.ни Тошкент оркали республика вилоятлари ва 20 дан ортиқ хорижий давлатлар б-н боғлайди.
Маданий-маориф, соғлиқни сақлаш ва спорт. 2002/2003 ўқув йилида вилоятда 376 умумий таълим мактаби бўлиб, 201,3 минг ўқувчи, 5 гимназияда 6,4 мингга яқин ўқувчи, 2 академик лицейда 1040 ўқувчи, 11 мусиқа ва 19 спорт мактабида 16795 ўқувчи таълим олди. Н.в.да 2 олий ўқув юрти (Навоий давлат пед. института, Навоий давлат кончилик ин-ти) бор. Бу олий ўқув юртларида 7,7 минг талаба таълим олади (2003). Вилоят шаҳар ва туманларида 1998—2003 й.ларда 18 коллеж ва академик лицейлар бинолари ишга туширилди. Улар замонавий ўқув қуроллари ва техника б-н жиҳозланди. Вилоятда 23 касб-ҳунар коллежида 16,03 минг талаба ўқийди.
Навоий ўлкашунослик музейи, унинг Қосим Шайх мажмуаси филиали ва вилоятдаги 7 та бўлими, 253 жамоат кутубхонаси (1893 минг нусха асар), 105 дан зиёд клуб, 7 маданият саройи, 429 бадиий хаваскорлик жамоалари бор. Н.в.да Ёш томошабинлар театри фаолият кўрсатади.
Вилоятда 5 маданият ва истироҳат боғи, кўплаб фавворали кўкаламзор хиёбонлар мавжуд. Зарафшон ва Навоий ш.ларида меҳнаткашларнинг хордиқ чиқариши учун сунъий кўллар барпо қилинган. Бир қанча туманларда боғлар яратилган. Халқ ҳунармандчилиги ҳам ривожланган.
Соғлиқни сақлаш. Н.в.да 3223 ўринли (10 минг кишига 45,3 ўрин), 40 касалхона муассасаси, 1567 врач, 7,013 минг ўрта маълумотли тиббий ходим ишлаб турибди. 85 аёллар консультацияси, 93 қишлоқ врачлик пункта, 116 фельдшер-акушерлик пункти, 16 қишлоқ участка касалхонаси бор. 18 поликлиника, 3 амбулаторияда ихтисослаштирилган даволаш марказлари ташкил этилган. Вилоятда 4 профилакторий фаолият кўрсатади.
Спорт. Н.в. спортчилари спортнинг кўплаб турлари бўйича нуфузли мусобақаларда иштирок этмоқдалар (кураш, волейбол, футбол, теннис, бокс ва б.). Вилоятдан спортнинг сузиш, нафис гимнастика, оғир атлетика, арместлинг, пауэрлифтинг турлари бўйича мамлакат ва Осиё чемпионлари етишиб чиққан. Марказий стадион, туманларда 13 стадион, 14 сузиш ҳавзаси, спорт мажмуи, 190 спорт заллари, 1287 спорт майдончалари, 18 теннис корти мавжуд. Н.в.да 19 болалар ва ўсмирлар мактабида 15 мингдан зиёд ўқувчи таълим олади, спорт секцияларига 68 мингга яқин ёшлар жалб этилган (2003).
Адабиёти. Навоий заминида қад.дан машҳур алломалар, шоир ва файласуфлар, адиб ва мухаддислар, моқир хаттот ва таржимонлар яшаб ўтган. Карминий тахаллуси б-н ижод қилган бир неча ўнлаб ижодкорларнинг номлари маълум. Шулардан Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Завъ ал Карминий, Абу Ҳамид Аҳмад ибн Лайс ал Карминий (996 й.в.э.), Ал Мунтасир ибн Муҳаммад ал Карминий ва б. Имом Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Завъ ал-Карминий Қуръонга тафсир битиши б-н бирга араб, форс шеърияти назариясини ишлаб чиққан, илк марта араб, форс, турк мақолларини қиёсий ўрганган. Нажмиддин Абулвафо ал-Бўзжандий (9- а.), Забеҳо ас-Самарқандий (16-а.) Карманада туғилиб бошқа шаҳарларда ижод этганлар. Шунингдек, шоирлар Шайх Паҳлавон Муҳаммад Ғолиб (18-а.), Мавлоно Дилкаш Танбурий (19—20-а. бошлари), Шайх Кўрий Муҳаммад Ҳасан (1823 — 1921) ва б. шу юрт фарзандларидир. 20-а.да Н.в.дан чиққан ижодкорлар Бухоро, Самарқанд ва Тошкент шаҳарлари адабий муҳитида шаклландилар. Карманалик шоир Саъдулла Маҳмудовнинг илк китоби 1939 й.да нашр этилган. Шундан кейин Душан Файзий, Тошпўлат Ҳамид, Ёдгор Бахши, Райбулла Саломов, кейинчалик Ойдин Ҳожиева, Сулаймон Раҳмон, Ғаффор Ҳотамов, Ҳосият Бобомуродова, Одил Ҳотамов, Амир Пўлкан ўғли, Ашурали Жўраев, Маруса Ҳосилова, Назира Йўлдошевалар адабиёт майдонига кириб келишди. Файласуф олим Наим Ғойибов Аҳмад Дониш меросидан «Наводир ал-вақоеъ»дан лавҳалар таржима қилди. 1990-й.лар бошларидан Азиз Саидов, Ҳалима Аҳмедова, Фахриддин Низомов, Вафо Файзуллаев, Барно Эшпўлатов, Бектемир Пирнафасов, Сурайё Зоирова, Фарҳод Арзиев сингари ёш шоирлар фаол ижод қилмоқдалар. Айни пайтда қозоқ ва тожик тилида ёзаётган ижодкорлар сафига рус тилида асарлар яратаётган ёш адиблар ҳам қўшилди. Ибодулла Жаҳонгиров озарбайжон ёзувчиси Анорнинг «Оқ кўрфаз» қиссасини таржима қилди.
Н.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.)нинг вилоят ташкилотлари фаолият кўрсатмоқда.
Матбуоти, радио ва те-левидениеси. Н.в.да 2 газ. («Дўстлик байроғи», «Знамя дружбы»), 9 туман газ., 1 шаҳар газ. чиқади. Вилоятда, шунингдек, 22 тармоқ ва тижорат газ., 2 журнал нашр этилади.
Н.в.да дастлабки радио-эшиттиришлар 1982 й.да бошланган. 1982 й.дан вилоятда телестудия ташкил этилиб телекўрсатувлар берила бошлади. Вилоятда шунингдек, «Қизилқум» (2002 й.дан) нодавлат телеканали кўрсатувлар олиб боради.
Меъморий ёдгорликлар. Н.вда кад. давр, илк ва ўрта асрларда қурилган 10 дан зиёд меъморий ёдгорликлар бор. Шулардан қад. Карманадаги Мирсаид Баҳром мақбараси (11-а.), Қосим Шайх меъморий мажмуаси (16-а.), Катта Гумбаз масжиди (17—18-а.лар), Қизилтепа тумани Ванғози қишлоғидаги Тошмачит (16— 19-а.лар), Нурота туманидаги Абдуллахон банди (16-а.), Бухоро — Навоий йўлидаги Работи Малик карвонсарой ва сардобаси (11-а.) машҳур. Вилоятда 30 га яқин археология ёдгорликлари мавжуд. Айниқса, Навбаҳор тумани Учтут қишлоғидаги шахта (неолит даври), Нурота тумани ҳудудидаги Қоратоғда ўйиб ёзилган қоятош ёзувлари (мил. ав. 3-а.) ва б. тарихчилар диққатидадир.
Қаҳрамон Ражабов, Зулхумор Абдиева, Барно Эшпўлатов
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.