Nax-Doğiston tillari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com
Nax-Doğiston tillari - kavkaz (iberi-kavkaz) tillarining bir tarmoği. Çeçeniston, Inguşiya, Doğiston respublikalarida, Ozarbayjon, Gruziya, Turkiyaning ayrim hududlarida tarqalgan 29 ta tilni öz içiga oladi. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 2,5 mln. kişiga yetadi. N.-D.t. öz navbatida 5 yoki 6 guruhga bölinadi. Ularning asosiylari: nax tillari (çeçen, inguş, batsbi), avar-and tillari (avar, botlix, godoberi, axvax, karatay, tinda çamali, and), lak-darğin tillari (lak, darğin), sez tillari (sez, bejtin, gunzib, xvarşin), lazgin tillari (lazgin, tabasaran, agul, rutul, saxur, arçin, udin, xinalug). Fonetikasi unlilar tizimining mö'tadil rivojlanişi (3—10) va un- ! doşlar tizimining murakkabligi (35—40) b-n ajralib turadi. Ayrim tillarda unlilar miqdori 15—20 tagaça yetadi. Unlilar çöziqlik böyiça farqlanmaydi. Bir qator tillarda burun, böğiz va umlautli unlilar mavjud. Morfologiyasi agglyutinativ xususiyatga ega. Affiksatsiya, özaklar takrori asosiy grammatik vositalardan hisoblanadi. Suffiksal söz yasalişi prefiksal usulga qaraganda keng qöllanadi. Ot va fe'l morfologiyasi rivojlangan. Kelişiklar miqdori ança köp. Sintaksisi va undagi sintaktik holatlar turkiy tillardagiga ança yaqin. Uşbu tillarning luğat tarkibi, aso-san, ularda qadimdan qöllanib kelgan sözlar va ulardan yasalgan leksemalardan iborat. Ularda turkiy, arab, fors tillaridan özlaşgan, rus tilidan kirib kelgan sözlar ham ançagina.
N.-D.t.dan çeçen, inguş, avar, lak, darğin, lazgin, tabasaran tillari 1921 y.gaça arab grafikasi asosidagi, 1921— 38 y.larda lotin grafikasi asosidagi yozuvga ega bölgan; 1938 y.dan esa rus grafikasi asosidagi yozuvdan foydalanib kelinmoqda. Bu guruhdagi boş-qa tillar öz yozuvlariga ega emas.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАХ-ДОҒИСТОН ТИЛЛАРИ - кавказ (ибери-кавказ) тилларининг бир тармоғи. Чеченистон, Ингушия, Доғистон республикаларида, Озарбайжон, Грузия, Туркиянинг айрим ҳудудларида тарқалган 29 та тилни ўз ичига олади. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 2,5 млн. кишига етади. Н.-Д.т. ўз навбатида 5 ёки 6 гуруҳга бўлинади. Уларнинг асосийлари: нах тиллари (чечен, ингуш, бацби), авар-анд тиллари (авар, ботлих, годобери, ахвах, каратай, тинда чамали, анд), лак-дарғин тиллари (лак, дарғин), цез тиллари (цез, бежтин, гунзиб, хваршин), лазгин тиллари (лазгин, табасаран, агул, рутул, цахур, арчин, удин, хиналуг). Фонетикаси унлилар тизимининг мўътадил ривожланиши (3—10) ва ун- ! дошлар тизимининг мураккаблиги (35—40) б-н ажралиб туради. Айрим тилларда унлилар миқдори 15—20 тагача етади. Унлилар чўзиқлик бўйича фарқланмайди. Бир қатор тилларда бурун, бўғиз ва умлаутли унлилар мавжуд. Морфологияси агглютинатив хусусиятга эга. Аффиксация, ўзаклар такрори асосий грамматик воситалардан ҳисобланади. Суффиксал сўз ясалиши префиксал усулга қараганда кенг қўлланади. От ва феъл морфологияси ривожланган. Келишиклар миқдори анча кўп. Синтаксиси ва ундаги синтактик ҳолатлар туркий тиллардагига анча яқин. Ушбу тилларнинг луғат таркиби, асо-сан, уларда қадимдан қўлланиб келган сўзлар ва улардан ясалган лексемалардан иборат. Уларда туркий, араб, форс тилларидан ўзлашган, рус тилидан кириб келган сўзлар ҳам анчагина.
Н.-Д.т.дан чечен, ингуш, авар, лак, дарғин, лазгин, табасаран тиллари 1921 й.гача араб графикаси асосидаги, 1921— 38 й.ларда лотин графикаси асосидаги ёзувга эга бўлган; 1938 й.дан эса рус графикаси асосидаги ёзувдан фойдаланиб келинмоқда. Бу гуруҳдаги бош-қа тиллар ўз ёзувларига эга эмас.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.