Naxiçevan
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 115–116-b. — ziyouz.com
Naxiçevan NAXIÇEVAN, Naxiçevan Muxtor Respublikasi — Ozarbayjon Respublikasi tarkibidagi muxtor respublika. Zakavkazyening jan.da joylaşgan. Arake daryosi böylab Turkiya, Eron b-n çegaradoş. Mayd. 5,5 ming km2. Aholisi 306 ming kişi. Poytaxti — Naxiçevan ş. Ma'muriy jihatdan 6 tuman, 4 şahar va 6 şaharçaga bölinadi.
Davlat tuzumi. N. — muxtor respublika. Qonun çiqaruvçi hokimiyati Oliy majlis (parlament), ijroçi hokimiyatni vazirlar kengaşi (hukumat) amalga oşiradi.
Tabiati. N. Zakavkazye toğligining jan.-şarqiy qismini egallaydi. Şim. da Daralagez tizmasi, şarkda Zangezur tizmasi (eng baland joyi — Ka-pitjik toği, 3904 m). Arake daryosi böylab jan. va jan.-ğarbiy qismi te-kislik. Foydali qizilmalari: molibden va polimetall rudalari, toş- tuz, quriliş materiallari va b. Mineral suvli buloklar bor. Iklimi keskin kontinental, quruq. Yanv. ning örtaça t-rasi 3—14°, iyulniki 25— 28° (tog çöqqilarida 5°). Yyllikyoğin 190—600 mm va undan ortiq. Arake daryosi va uning irmoqlari suğorişda katta ahamiyatga ega. Tuproqlari kulrang, ötloqi kulrang, şörtob, şör, kulrangqönğir va b. Hayvonot dunyosi xilma-xil: muflon, qoplon, ayiq, tönğiz, tulki, malla tovuşkrn va turli quşlar bor. Bodomli kurorti, Dardoğ, Gömir, Vayxir, Batabat şifobaxş buloqlari, Nagajir oromgohi bor.
Aholisi, asosan, ozarbayjonlar; ruslar, kurdlar va b. ham yaşaydi. Şaharliklar 33,2%. Asosiy şaharlari: Naxiçevan, Ordubad, Julfa.
Tarixi. Hoz. Naxiçevan hududida yaşagan qad. qabilalardan neolit davriga oid moddiy madaniyat yodgorliklari saqlangan. N. mil. av. 8—7-a.larda Mana va Midiya davlatlari, mil. av. 6-a.dan Axomaniylar davlati, keyinçalik Atropatena davlati tarkibida bölgan. Mil. boşlarida N. Ğarb b-n Şarq örtasida muhim savdo manzili hisoblangan. 3-a. da Eron, 7-a.da arablar istilo kilgan, 9—10-a.larda sojiylar va saloriylar, 11 -a.da saljuqiylar qöl ostida bölgan. 13— 14-a.larda möğullar va Amir Temur qöşinlari N.ni zabt etgan. 15-a.da Qora qöyunli va Oq qöyunli davlatlari, 16—17-a.larda Safa-viylar davlati tarkibida. 16—18-a.larda Turkiya va Eron bosqinidan ança vayron bölgan. 18-a. oxirida mustaqil Naxiçevan xonligi vujudga keldi. 1828 y.gi Turkmançay sulxiga binoan, Naxiçevan xonligi Rossiya tarkibiga kiritilgan. 20-a. boşlarida ölkada dehqonlarning zulmga qarşi harakati avj oldi. 1917—19 y.larda turklar, inglizlar, musovotçilar hukmronlik qildi. 1920 y. 28 iyudda şöro hokimiyati örnatildi. 1923 y. fev. da Ozarbayjon tarkibida Naxiçevan muxtor ölkasi taşkil etiddi. 1924 y. 9 fev.dan N. muxtor şöro respublikasi, 1990 y. noyab.dan N. Muxtor Respublikasi deb ataladi.
Xöjaligi yengil va oziq-ovqat sanoatiga, texnika ekinlari yetiştirişga, uzumçilik va çorvaçilikka ixtisoslaşgan. Konçilik sanoati (Paragaçay molibden, Gumuşli qörğoşin-rux, Naxiçevan tuz konlari) rivojlangan. Maşinasozlik va metall işlaş (N. elektrotexnika z-di, Şaxbuz avtoremont z-di va b.), yoğoçsozlik, binokorlik materiallari korxonalari bor. Ordubad pillakaşlik va şoyi töqiş sanoat majmuasi, Naxiçevan tikuv f-kasi, trikotaj, poyabzal, mebel korxonalari yengil sanoatning asosidir. Oziq-ovqat sanoatining vino, mineral suv, konserva va sut maxsulotlari i.ç. tarmoqdari rivojlangan.
Q.x. suğoriladigan dehqonçilikka asoslangan. Donli ekinlar, paxta, tamaki, uzum, sabzavot-poliz ekinlari, pilla yetiştiriladi. Boğdorçilik rivojlangan. Çorvaçiligida qoramol, qöy, eçki boqiladi. Yirik va mahsuldor balbas qöy zoti şu yerda köpaytiriladi.
Madaniyati. N.dagi umumiy ta'lim maktablari va hunar-texnika bilim yurtlari uçun öqituvçilar Naxiçevan ş.dagi Ped. in-tida tayyorlanadi. Ozarbayjon FA ning N. ilmiy markazi, Ozarbayjon fan-texnika axboroti in-tining bölimi, Şaxbuz tumanida Şemaxa astrofizika rasadxonasining astronomiya ekspeditsiyasi ilmiy işlar olib boradi. N.da 239 ommaviy ku-tubxona, 236 klub muassasasi, 187 kinoteatr, musiqali drama teatri, 4 davlat muzeyi bor. Mahalliy radio ozarbayjon, rus va b. tillarda eşittiriş olib boradi. Naxiçevan ş.da telemarkaz bor.
N. adabiyoti ozarbayjon adabiyoti b-n birga rivojlanib kelmoqda. 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida J. Mamadqulizoda, Husayn Jovid, Mamed Tagi Sidgi, E. Sultonov, Ali Quli Gamkusar kabi yozuvçilar yaşab ijod qildilar. 20—30-y. larda E. Abasov, M. Nosirli, M. Jafarov, M. Akper, A. Co-dik, kabi yozuvçilar respublika hayotini tasvirlovçi asarlar, 2-jahon uruşi yillarida M. Tarverdiyev, N. Nagiyev, A. Matodun, I. Safarli vatan-parvarlikka da'vat etuvçi asarlar yozişdi. Zamonaviy şoirlardan G. Azim, A. Mahmud, K. Ogayeva, V. Kasumova, prozaçilardan G. Rozi, G. Ibrohimov, dramaturglardan A. Yusifli, A. Abbosquliyev va b. maşhur.
N. hududida mil. av. 2-ming yillikning oxiri — 1-ming yillikka oid mahobatli inşootlar, xayvonlarning jez, sopol va toş haykallari, örta asr Naxiçevan me'morlik maktabiga xos minoralar, Naxiçevan, Juga, Qoraboğlardagi maqbaralar, Ordubaddagi turar joylar (16—19-a.lar) saqlanib qolgan. Keyingi yillarda N.da kurkam uy-joy binolari, jamoat va sanoat inşootlari qurildi, me'moriy yodgorliklar ta'mirlandi. Ozarbayjon realistik rassomçiligining asosçilaridan biri B.Ş.Kengarli (19-a. oxiri — 20-a. boşi) N.da yaşab, ijod qildi. Eng köp tarqalgan tasviriy-amaliy san'at turlari: töquvçilik, gilamçilik, marjon va munçoqli kaştaçilik, qölda gul solib töqiş, mis-garlik, yoğoç öymakorligi va b.
Musiqada xalq qöşiq va raqslari (mehnat, turmuş, marosim, qahramonlik, tarixiy va b.) qad. an'analarga ega. Davra bölib ijro etiladigan qöşiqraqs (Mas, qad. yalla)lar jöşqinligi va turli-tumanligi b-n ajralib turadi. Musiqa asboblari: surnay, balaman, noğora, tulum va b. 19-a. oxirida Naxiçevanda havaskorlik truppasi taşkil etildi. N.da professional teatrni barpo etişda yozuvçi J. Mamadqulizoda, rej. G. Arablinskiy (Xalafov) katta xizmat qildi. 1923 y. davlat drama teatri taşkil etildi (1962 y.dan J. Mamadqulizoda nomidagi musiqali drama teatri). Uning repertuaridan M.F.Oxundov, S Vurğun, Ş. Qurbonov, M. Nosirli va jahon mumtoz dramaturgiya asarlari örin olgan. Artistlardan E. Axverdiyev, I. Hamzayev, M. Quliyev, I. Musayev maşhur.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАХИЧЕВАН, Нахичеван Мухтор Республикаси — Озарбайжон Республикаси таркибидаги мухтор республика. Закавказьенинг жан.да жойлашган. Араке дарёси бўйлаб Туркия, Эрон б-н чегарадош. Майд. 5,5 минг км2. Аҳолиси 306 минг киши. Пойтахти — Нахичеван ш. Маъмурий жиҳатдан 6 туман, 4 шаҳар ва 6 шаҳарчага бўлинади.
Давлат тузуми. Н. — мухтор республика. Қонун чиқарувчи ҳокимияти Олий мажлис (парламент), ижрочи ҳокимиятни вазирлар кенгаши (ҳукумат) амалга оширади.
Табиати. Н. Закавказье тоғлигининг жан.-шарқий қисмини эгаллайди. Шим. да Даралагез тизмаси, шаркда Зангезур тизмаси (энг баланд жойи — Ка-питжик тоғи, 3904 м). Араке дарёси бўйлаб жан. ва жан.-ғарбий қисми те-кислик. Фойдали қизилмалари: молибден ва полиметалл рудалари, тош- туз, қурилиш материаллари ва б. Минерал сувли булоклар бор. Иклими кескин континентал, қуруқ. Янв. нинг ўртача т-раси 3—14°, июлники 25— 28° (тог чўққиларида 5°). Ййлликёғин 190—600 мм ва ундан ортиқ. Араке дарёси ва унинг ирмоқлари суғоришда катта аҳамиятга эга. Тупроқлари кулранг, ўтлоқи кулранг, шўртоб, шўр, кулрангқўнғир ва б. Ҳайвонот дунёси хилма-хил: муфлон, қоплон, айиқ, тўнғиз, тулки, малла товушкрн ва турли қушлар бор. Бодомли курорти, Дардоғ, Гўмир, Вайхир, Батабат шифобахш булоқлари, Нагажир оромгоҳи бор.
Аҳолиси, асосан, озарбайжонлар; руслар, курдлар ва б. ҳам яшайди. Шаҳарликлар 33,2%. Асосий шаҳарлари: Нахичеван, Ордубад, Жулфа.
Тарихи. Ҳоз. Нахичеван ҳудудида яшаган қад. қабилалардан неолит даврига оид моддий маданият ёдгорликлари сақланган. Н. мил. ав. 8—7-а.ларда Мана ва Мидия давлатлари, мил. ав. 6-а.дан Ахоманийлар давлати, кейинчалик Атропатена давлати таркибида бўлган. Мил. бошларида Н. Ғарб б-н Шарқ ўртасида муҳим савдо манзили ҳисобланган. 3-а. да Эрон, 7-а.да араблар истило килган, 9—10-а.ларда сожийлар ва салорийлар, 11 -а.да салжуқийлар қўл остида бўлган. 13— 14-а.ларда мўғуллар ва Амир Темур қўшинлари Н.ни забт этган. 15-а.да Қора қўюнли ва Оқ қўюнли давлатлари, 16—17-а.ларда Сафа-вийлар давлати таркибида. 16—18-а.ларда Туркия ва Эрон босқинидан анча вайрон бўлган. 18-а. охирида мустақил Нахичеван хонлиги вужудга келди. 1828 й.ги Туркманчай сулхига биноан, Нахичеван хонлиги Россия таркибига киритилган. 20-а. бошларида ўлкада деҳқонларнинг зулмга қарши ҳаракати авж олди. 1917—19 й.ларда турклар, инглизлар, мусовотчилар ҳукмронлик қилди. 1920 й. 28 июдда шўро ҳокимияти ўрнатилди. 1923 й. фев. да Озарбайжон таркибида Нахичеван мухтор ўлкаси ташкил этидди. 1924 й. 9 фев.дан Н. мухтор шўро республикаси, 1990 й. нояб.дан Н. Мухтор Республикаси деб аталади.
Хўжалиги енгил ва озиқ-овқат саноатига, техника экинлари етиштиришга, узумчилик ва чорвачиликка ихтисослашган. Кончилик саноати (Парагачай молибден, Гумушли қўрғошин-рух, Нахичеван туз конлари) ривожланган. Машинасозлик ва металл ишлаш (Н. электротехника з-ди, Шахбуз авторемонт з-ди ва б.), ёғочсозлик, бинокорлик материаллари корхоналари бор. Ордубад пиллакашлик ва шойи тўқиш саноат мажмуаси, Нахичеван тикув ф-каси, трикотаж, пойабзал, мебель корхоналари енгил саноатнинг асосидир. Озиқ-овқат саноатининг вино, минерал сув, консерва ва сут махсулотлари и.ч. тармоқдари ривожланган.
Қ.х. суғориладиган деҳқончиликка асосланган. Донли экинлар, пахта, тамаки, узум, сабзавот-полиз экинлари, пилла етиштирилади. Боғдорчилик ривожланган. Чорвачилигида қорамол, қўй, эчки боқилади. Йирик ва маҳсулдор балбас қўй зоти шу ерда кўпайтирилади.
Маданияти. Н.даги умумий таълим мактаблари ва ҳунар-техника билим юртлари учун ўқитувчилар Нахичеван ш.даги Пед. ин-тида тайёрланади. Озарбайжон ФА нинг Н. илмий маркази, Озарбайжон фан-техника ахбороти ин-тининг бўлими, Шахбуз туманида Шемаха астрофизика расадхонасининг астрономия экспедицияси илмий ишлар олиб боради. Н.да 239 оммавий ку-тубхона, 236 клуб муассасаси, 187 кинотеатр, мусиқали драма театри, 4 давлат музейи бор. Маҳаллий радио озарбайжон, рус ва б. тилларда эшиттириш олиб боради. Нахичеван ш.да телемарказ бор.
Н. адабиёти озарбайжон адабиёти б-н бирга ривожланиб келмоқда. 19-а. охири — 20-а. бошларида Ж. Мамадқулизода, Ҳусайн Жовид, Мамед Таги Сидги, Э. Султонов, Али Қули Гамкусар каби ёзувчилар яшаб ижод қилдилар. 20—30-й. ларда Э. Абасов, М. Носирли, М. Жафаров, М. Акпер, А. Co-дик, каби ёзувчилар республика ҳаётини тасвирловчи асарлар, 2-жаҳон уруши йилларида М. Тарвердиев, Н. Нагиев, А. Матодун, И. Сафарли ватан-парварликка даъват этувчи асарлар ёзишди. Замонавий шоирлардан Г. Азим, А. Маҳмуд, К. Огаева, В. Касумова, прозачилардан Г. Рози, Г. Иброҳимов, драматурглардан А. Юсифли, А. Аббосқулиев ва б. машҳур.
Н. ҳудудида мил. ав. 2-минг йилликнинг охири — 1-минг йилликка оид маҳобатли иншоотлар, хайвонларнинг жез, сопол ва тош ҳайкаллари, ўрта аср Нахичеван меъморлик мактабига хос миноралар, Нахичеван, Жуга, Қорабоғлардаги мақбаралар, Ордубаддаги турар жойлар (16—19-а.лар) сақланиб қолган. Кейинги йилларда Н.да куркам уй-жой бинолари, жамоат ва саноат иншоотлари қурилди, меъморий ёдгорликлар таъмирланди. Озарбайжон реалистик рассомчилигининг асосчиларидан бири Б.Ш.Кенгарли (19-а. охири — 20-а. боши) Н.да яшаб, ижод қилди. Энг кўп тарқалган тасвирий-амалий санъат турлари: тўқувчилик, гиламчилик, маржон ва мунчоқли каштачилик, қўлда гул солиб тўқиш, мис-гарлик, ёғоч ўймакорлиги ва б.
Мусиқада халқ қўшиқ ва рақслари (меҳнат, турмуш, маросим, қаҳрамонлик, тарихий ва б.) қад. анъаналарга эга. Давра бўлиб ижро этиладиган қўшиқрақс (Мас, қад. ялла)лар жўшқинлиги ва турли-туманлиги б-н ажралиб туради. Мусиқа асбоблари: сурнай, баламан, ноғора, тулум ва б. 19-а. охирида Нахичеванда ҳаваскорлик труппаси ташкил этилди. Н.да профессионал театрни барпо этишда ёзувчи Ж. Мамадқулизода, реж. Г. Араблинский (Халафов) катта хизмат қилди. 1923 й. давлат драма театри ташкил этилди (1962 й.дан Ж. Мамадқулизода номидаги мусиқали драма театри). Унинг репертуаридан М.Ф.Охундов, С Вурғун, Ш. Қурбонов, М. Носирли ва жаҳон мумтоз драматургия асарлари ўрин олган. Артистлардан Э. Ахвердиев, И. Ҳамзаев, М. Қулиев, И. Мусаев машҳур.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.