Nay
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39-b. — ziyouz.com
Nay — puflab çalinadigan musiqa asbobi. Şarq mamlakatlari, xususan Örta Osiyoda keng tarqalgan. N. böylamasiga va yonlamasiga uşlab çalinadi; yonlamasiga uşlab çalinadigan N.lar turi yetakçi xisoblanadi. N.ning eng kad. turi çupon N.dir. Tayyorlaniş materialiga kura turliça nomlanadi: g-rov N., yoğoç N., mis N. va h.k. Mazkur naylarning diametri 20—30 mm va uz. 450—520 mm böladi. N. kanalining bir uçi (yuqorisi) tiqin b-n berkitiladi. Ana şu yuqorisiga yaqin yon tomonida puflanadigan teşigi hamda uning pastroğida 6 ta çalgiç barmoq teşiklari böladi. Bu teşiklar barmoklar b-n töla yoki yarim ber-kitiş va puflaş kuçini özgartiriş natijasida 2,5 oktava diapazonidagi tovuşqator hosil qiliş mumkin. Barmoq b-n berkitiladigan teşiklarning qarama-qarşi tomonida tovuşlar muvozanatini saklaşga yordam beradigan 2 yoki 3 ta teşik ham böladi. An'anaviy özbek va tojik çolğu ansambllari tarkibida N. yetakçi sozlardandir. Kuy boşlanadigan pardaga boğliq holda N.ga moslab boşqa asboblar sozlangan. Şuning uçun naydagi barmoqçalğiç teşikçalar berki-tiliş soniga qarab milliy sozandalar orasida «beş qöl», «tört qöl», «uç qöl» deb nomlanuvçi sozlaş turlari qöllangan. Hozirda N. asbobining örni yakkanavoz va jörnavoz soz sifatida yanada kengaydi, undan xalq çolğu ansambllari va orkestrlarida foydalanişning yangiça usullari yuzaga keldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НАЙ — пуфлаб чалинадиган мусиқа асбоби. Шарқ мамлакатлари, хусусан Ўрта Осиёда кенг тарқалган. Н. бўйламасига ва ёнламасига ушлаб чалинади; ёнламасига ушлаб чалинадиган Н.лар тури етакчи хисобланади. Н.нинг энг кад. тури чупон Н.дир. Тайёрланиш материалига кура турлича номланади: г-ров Н., ёғоч Н., мис Н. ва ҳ.к. Мазкур найларнинг диаметри 20—30 мм ва уз. 450—520 мм бўлади. Н. каналининг бир учи (юқориси) тиқин б-н беркитилади. Ана шу юқорисига яқин ён томонида пуфланадиган тешиги ҳамда унинг пастроғида 6 та чалгич бармоқ тешиклари бўлади. Бу тешиклар бармоклар б-н тўла ёки ярим бер-китиш ва пуфлаш кучини ўзгартириш натижасида 2,5 октава диапазонидаги товушқатор ҳосил қилиш мумкин. Бармоқ б-н беркитиладиган тешикларнинг қарама-қарши томонида товушлар мувозанатини саклашга ёрдам берадиган 2 ёки 3 та тешик ҳам бўлади. Анъанавий ўзбек ва тожик чолғу ансамбллари таркибида Н. етакчи созлардандир. Куй бошланадиган пардага боғлиқ ҳолда Н.га мослаб бошқа асбоблар созланган. Шунинг учун найдаги бармоқчалғич тешикчалар берки-тилиш сонига қараб миллий созандалар орасида «беш қўл», «тўрт қўл», «уч қўл» деб номланувчи созлаш турлари қўлланган. Ҳозирда Н. асбобининг ўрни якканавоз ва жўрнавоз соз сифатида янада кенгайди, ундан халқ чолғу ансамбллари ва оркестрларида фойдаланишнинг янгича усуллари юзага келди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.