Nayman

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 40–41-b. — ziyouz.com

Nayman NAYMAN, naymanlar — özbek, qoraqalpoq, qozoq, qirğiz, nöğoy va oltoy xalqlari tarkibiga kirgan kabila uyuşmasi. Rus etnografi A.D.Grebenkinning 19-a. 70-y.larida bergan ma'lumotiga köra, özbek N. Zarafşon vodiysi (63 ta qişloğida), Farğona vodiysi, Xorazm vohasi, Qoraqalpoğiston, Qaşqadaryo va Surxondaryoning Termiz tumanida könğirotlar b-n birga yaşab kelişgan. Keyinçalik dastlab Afğonistonning Balx viloyatiga, söngra Zarafşon vodiysiga köçib ketişgan.

Özbek N.lari 19-a. oxirida 3 ta yirik uruqqa bölingan: qöştamğali, sadirbegi, uvaxtamğali. Bulardan taş-qari, N.da bir qança uruğ bölimlari ham mavjud bölgan: agran, ayronçi, badir, biya, boğanali, boltali, bukalay, burunsov, jagalboyli, jostovon, jilonli (ilonli), jumaloq boş, olti ota, olti öğil, oq tunli, segiz uruv (sakkiz uruğ), sarinayman, turtul (tört öğil), törttamğali, urguç, ukraş, çangali, çömiçli, ğozoyoqli, qoragadoy, qorasirak, qarğali, qiltamğali, kultamğali va b. Narpay tumanidagi N.: pölatçi, ulus, zarman, kiçkildik, osnayman. Aççili nayman, kattaki, nayman, törğoq nayman, uyşun naymanlarga qam bölingan.

Özbek N. avlodlarini boşqa qavmlar tarkibidan ham uçratiş mumkin. Mac, özbek-saroylarining eng yirik tört uruğidan biri naymansaroy deb nomlangan. Şuningdek, qipçoqsaroyda çorkusa nayman, qöştamğali saroy va qönğirot saroyda ham N. tarmoği bor. Hattoki özbek kenagaslari va juzlari

tarkibida ham N. şoxobçasi uçraydi. Bu holat özbek qavmlarining etnoge-nezi muştarakligidan, özaro etnogenetik va etnomadaniy aloqalardan dalolat beradi.

N. Qozoğiston, Qirğiziston, Tojikiston, Boşqirdiston, Tatariston va Möğuliston hududlarida ham yaşaganlar.

N.larning kelib çiqişi munozarali. Bir guruh olimlar (I.N.Berezin, V.V.Bartold, B.Ya.Vladimirsov va b.) N.ning etnogenezini möğullar b-n boğlaydilar. Ular «nayman» sözining etimologiyasini (möğulça «sakkiz», «sakkiz qabila») öz fikrlariga dalil qilib körsatadilar. Ikkinçi bir guruh esa (N. A. Aristov, X.Xovorst, S.A. Amanjolov va b.) esa N.ni turk deb hisoblaydilar. Qad. Şarq qölyozmalarida hamda Urxun yozuvlarida «sakkiz öğuz» qabilasi ittifoqi tilga olinadi. Ular yaşagan yerlarni 10-a. örtalarida kidanlar işğol etganlar. Sakkiz öğuzlar kidanlar tomonidan tobe etiladi, kidanlar ularni N. deb atay boşlaganlar. Demak, N. aslida turkiy xalqlardan bölganlar. N. 8-a. örtalarida Baykal kölining jan. da yaşaganlar. 9-a. örtalarida ular Urxun daryosining yuqori qismidan to Tarim va Qora Irtişgaça bölgan yerlarni egallaydilar. Keyinçalik N. egallab turgan yerlarning çegarasi Xonboy va Oltoy toğlarigaça yetgan. Ular şarqsa, kerayitlar, şim.da qirğizlar, ğarbda qanğlilar, jan.da esa uyğurlar b-n çegaradoş bölganlar. 12-a.ning örtalarida N. kuçayib, Markaziy Osiyoda öz hukmronliklarini örnatdilar. N. davlati 13-a. boşigaça, ya'ni möğullar istilosiga qadar mavjud bölgan. N.larning oxirgi xoni — Tayanxonning poytaxti Jarşiznaur degan (Qoraqurumga yaqin) joyda joylaşgan.

1204 y.da N.ning katta bir qismi möğullarga tobe böladi. Möğullarga itoat etmagan N. esa Balxaş kölining ğarbidagi çöllarda, jan.da Olaköl böylarigaça bölgan yerlarda, Sirdaryo böylarida, Uluğtoğ hamda Işim daryosi böylarida yaşaganlar. Sirdaryo böylaridagi N.ning katta qismi keyinçalik Xorazmga va Movarounnahrga köçib kelib örnaşganlar. Ular asta-sekin ötroqlaşib, yerlik xalqlarga aralaşib ketganlar.

Qozoğiston çöllarida köçib yurgan N.ning bir qismi Şayboniyxoniing Movarounnahrga qilgan yurişlarida faol qatnaşgan. 15-a.ning oxiri — 16-a. ning boşlarida ular hoz. Özbekiston hududlariga köçib örnaşgan. N.ning Daşti Qipçoqda qolgan kismi esa qozoq, qoraqalpoq va nöğoylar tarkibiga kirgan. N.ning deyarli köpçiligi 13-a. boşlarigaça xristian dinida bölgan. Ularning bir qismi esa qora kidanlar ta'sirida budda dinini ham qabul qilganlar. Ammo N. e'tiqodida ibtidoiy dinlarning, xususan şamanizm qoldiklari kuçli bölgan. 13— 14-a.lar davomida N.lar islomdi-nini qabul qilganlar.

Özbek N.ning köpçilik qismi Zarafşon vodiysida (Pastdarğom va Narpay tumanlarida) ötroq holda yaşab, köpinça dehqonçilik b-n maşğul edi. Ular tomli (paxsa, çöpkori) uylarda yaşaganlar. Ötroq N.ning boylari çorvaçilik b-n ham şuğullanganlar. Jom çöli, Örtaçöl, Zirabuloq toğida yaşovçi N.ning asosiy maşğuloti çorvaçilik hisoblangan. Bular köpinça qoraköl qöylari, toğ va toğ bağirlarida yaşaganlari esa jaydari qöylar, qoramol, tuya va ot saklaganlar. Çorvador N. ötovlarda yaşaganlar. 19-a.ning oxiri — 20-a.ning boşlarida özbek N. ham boşqa qabilalar kabi ötroq özbeklar tarkibiga singib, mazkur xalqning şakllanişida faol qatnaşganlar.

Ad.:Raşidaddin., Sbornik letopisey, t. 1., vip. 1., M. -L., 1962; Norboyev N., Özbek elining qabila va uruğlari haqida, T., 1997.

Oçil Böriyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НАЙМАН, найманлар — ўзбек, қорақалпоқ, қозоқ, қирғиз, нўғой ва олтой халқлари таркибига кирган кабила уюшмаси. Рус этнографи А.Д.Гребенкиннинг 19-а. 70-й.ларида берган маълумотига кўра, ўзбек Н. Зарафшон водийси (63 та қишлоғида), Фарғона водийси, Хоразм воҳаси, Қорақалпоғистон, Қашқадарё ва Сурхондарёнинг Термиз туманида кўнғиротлар б-н бирга яшаб келишган. Кейинчалик дастлаб Афғонистоннинг Балх вилоятига, сўнгра Зарафшон водийсига кўчиб кетишган.

Ўзбек Н.лари 19-а. охирида 3 та йирик уруққа бўлинган: қўштамғали, садирбеги, увахтамғали. Булардан таш-қари, Н.да бир қанча уруғ бўлимлари ҳам мавжуд бўлган: агран, айрончи, бадир, бия, боғанали, болтали, букалай, бурунсов, жагалбойли, жостовон, жилонли (илонли), жумалоқ бош, олти ота, олти ўғил, оқ тунли, сегиз урув (саккиз уруғ), саринайман, туртул (тўрт ўғил), тўрттамғали, ургуч, украш, чангали, чўмичли, ғозоёқли, қорагадой, қорасирак, қарғали, қилтамғали, култамғали ва б. Нарпай туманидаги Н.: пўлатчи, улус, зарман, кичкилдик, оснайман. Аччили найман, каттаки, найман, тўрғоқ найман, уйшун найманларга қам бўлинган.

Ўзбек Н. авлодларини бошқа қавмлар таркибидан ҳам учратиш мумкин. Mac, ўзбек-саройларининг энг йирик тўрт уруғидан бири наймансарой деб номланган. Шунингдек, қипчоқсаройда чоркуса найман, қўштамғали сарой ва қўнғирот саройда ҳам Н. тармоғи бор. Ҳаттоки ўзбек кенагаслари ва жузлари

таркибида ҳам Н. шохобчаси учрайди. Бу ҳолат ўзбек қавмларининг этноге-нези муштараклигидан, ўзаро этногенетик ва этномаданий алоқалардан далолат беради.

Н. Қозоғистон, Қирғизистон, Тожикистон, Бошқирдистон, Татаристон ва Мўғулистон ҳудудларида ҳам яшаганлар.

Н.ларнинг келиб чиқиши мунозарали. Бир гуруҳ олимлар (И.Н.Березин, В.В.Бартольд, Б.Я.Владимирцов ва б.) Н.нинг этногенезини мўғуллар б-н боғлайдилар. Улар «найман» сўзининг этимологиясини (мўғулча «саккиз», «саккиз қабила») ўз фикрларига далил қилиб кўрсатадилар. Иккинчи бир гуруҳ эса (Н. А. Аристов, Х.Ховорст, С.А. Аманжолов ва б.) эса Н.ни турк деб ҳисоблайдилар. Қад. Шарқ қўлёзмаларида ҳамда Урхун ёзувларида «саккиз ўғуз» қабиласи иттифоқи тилга олинади. Улар яшаган ерларни 10-а. ўрталарида киданлар ишғол этганлар. Саккиз ўғузлар киданлар томонидан тобе этилади, киданлар уларни Н. деб атай бошлаганлар. Демак, Н. аслида туркий халқлардан бўлганлар. Н. 8-а. ўрталарида Байкал кўлининг жан. да яшаганлар. 9-а. ўрталарида улар Урхун дарёсининг юқори қисмидан то Тарим ва Қора Иртишгача бўлган ерларни эгаллайдилар. Кейинчалик Н. эгаллаб турган ерларнинг чегараси Хонбой ва Олтой тоғларигача етган. Улар шарқца, керайитлар, шим.да қирғизлар, ғарбда қанғлилар, жан.да эса уйғурлар б-н чегарадош бўлганлар. 12-а.нинг ўрталарида Н. кучайиб, Марказий Осиёда ўз ҳукмронликларини ўрнатдилар. Н. давлати 13-а. бошигача, яъни мўғуллар истилосига қадар мавжуд бўлган. Н.ларнинг охирги хони — Таянхоннинг пойтахти Жаршизнаур деган (Қорақурумга яқин) жойда жойлашган.

1204 й.да Н.нинг катта бир қисми мўғулларга тобе бўлади. Мўғулларга итоат этмаган Н. эса Балхаш кўлининг ғарбидаги чўлларда, жан.да Олакўл бўйларигача бўлган ерларда, Сирдарё бўйларида, Улуғтоғ ҳамда Ишим дарёси бўйларида яшаганлар. Сирдарё бўйларидаги Н.нинг катта қисми кейинчалик Хоразмга ва Мовароуннаҳрга кўчиб келиб ўрнашганлар. Улар аста-секин ўтроқлашиб, ерлик халқларга аралашиб кетганлар.

Қозоғистон чўлларида кўчиб юрган Н.нинг бир қисми Шайбонийхониинг Мовароуннаҳрга қилган юришларида фаол қатнашган. 15-а.нинг охири — 16-а. нинг бошларида улар ҳоз. Ўзбекистон ҳудудларига кўчиб ўрнашган. Н.нинг Дашти Қипчоқда қолган кисми эса қозоқ, қорақалпоқ ва нўғойлар таркибига кирган. Н.нинг деярли кўпчилиги 13-а. бошларигача христиан динида бўлган. Уларнинг бир қисми эса қора киданлар таъсирида будда динини ҳам қабул қилганлар. Аммо Н. эътиқодида ибтидоий динларнинг, хусусан шаманизм қолдиклари кучли бўлган. 13— 14-а.лар давомида Н.лар исломди-нини қабул қилганлар.

Ўзбек Н.нинг кўпчилик қисми Зарафшон водийсида (Пастдарғом ва Нарпай туманларида) ўтроқ ҳолда яшаб, кўпинча деҳқончилик б-н машғул эди. Улар томли (пахса, чўпкори) уйларда яшаганлар. Ўтроқ Н.нинг бойлари чорвачилик б-н ҳам шуғулланганлар. Жом чўли, Ўртачўл, Зирабулоқ тоғида яшовчи Н.нинг асосий машғулоти чорвачилик ҳисобланган. Булар кўпинча қоракўл қўйлари, тоғ ва тоғ бағирларида яшаганлари эса жайдари қўйлар, қорамол, туя ва от саклаганлар. Чорвадор Н. ўтовларда яшаганлар. 19-а.нинг охири — 20-а.нинг бошларида ўзбек Н. ҳам бошқа қабилалар каби ўтроқ ўзбеклар таркибига сингиб, мазкур халқнинг шаклланишида фаол қатнашганлар.

Ад.:Рашидаддин., Сборник летописей, т. 1., вып. 1., М. -Л., 1962; Норбоев Н., Ўзбек элининг қабила ва уруғлари ҳақида, Т., 1997.

Очил Бўриев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.