Neft konlari
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 189–191-b. — ziyouz.com
Neft konlari - Yer pöstida ma'lum tektonik strukturada joylaşgan va uni çiqarib oliş iqtisodiy ji-hatdan foydali hisoblangan neft uyumlari. N.k. antiklinal burmalarda va tektonik uzilgan monostrukturali tabiiy tutqiçlarda joylaşgan. N.k.ni tavsiflovçi asosiy para-metrlar: kon maydonining geologik tuzilişi, lokal strukturaning asosiy strukturalarga nisbatan joylaşişi, turli strukturali palanlar mavjudligi, mahsuldor gorizontlar, uyumlar turi, uglevodorodlarning fazaviy xrlati, zaxiralari, ularning maydon böylab ziçligi va b. N.k. bir neça strukturali qavatlarni birlaştirişi mumkin. Uyumlar turiga qarab konlar bir qatlamli yoki köp qatlamli böladi. Konda neftning fazaviy miqdoriga qarab neft, neft-gaz, gaz-neft, gaz-kondensat-neft konlariga bölinadi. Özaro yaqin joylaşgan bir neça yirik neft-gaz konlari havzalarni taşkil qiladi.
N.k. tabiatda, asosan, çökindi jinslardan hosil bölganligi sababli bir yoki bir neça mahsuldor qatlamdan tuziladi. N.k. zaxiralari umumiy (geologik) va olinişi mumkin bölgan (sanoat) zaxiralariga bölinadi.
Neft va gaz uyumlari tuzilişiga köra, katlamli gumbaz uyumi (govakli jinslarda), qatlamsiz gumbaz uyumi (ğovak yoki darzli jinslarda) va stratigrafik çegaralangan guruhlarga bölinadi.
N.k. Yer yuzining barça kit'alarida, kontinental şelfda uçraydi. Jumladan, Meksika qöltiği neft-gazli havzasi, Şim. dengiz, Kaspiy, Kora va Örta dengizlar va b. suv xav-zalari tubidagi jinslarda mavjud. Neft va gaz konlari proterozoy erasidan törtlamçi davrgaça bölgan qatlamlar orasida joylaşgan. Xorijda 19-a.da Apşeron ya.o., Grozniy ş. yaqinida, Krasnodar ölkasi, Çeliken ya.o. va b. joylarda topilgan. Keyin-roq Turkmaniston, Qozoğiston, Ukraina, AQŞ, Nigeriya, Yaqin Şarq mamlakatlarida ham N.k. işga tuşirildi.
Özbekiston Respublikasi hududida neft va gazliligi aniqdangan 5 regionda (Buxoro—Xiva, Ustyurt, Surxon-daryo, Hisor jan.-ğarbi va Farğona) neft va gazni qidiriş böyiça regional işlar olib borilmoqda. Natijada 450 dan ortiq suyuq va gazsimon uglevodorod yiğilmalari aniqlangan bölib, ular 155 konda mujassamlaşgan.
Hoz.gaça ma'lum bölgan konlarda uglevodorod zaxirasi miqdori böyiça Konlardan neft çiqariş. birinçi örinda (74,3%) kiçik, ikkinçi örinda örta (14,4%), uçinçi örinda yirik (10%) va törtinçi örinda (1,3%) unikal konlar turadi. Uglevodorod konlarining 66% Buxoro—Xiva, 17,5% Farğona, 7% Surxondaryo, 5,7% Hisor jan-ğarbi va 3,2% Ustyurt regionlarida joylaşgan. Mahsuldorlikning stratigrafik diapazoni paleozoydan (Ustyurt regioni) neogen (Fargona regioni) yotqiziqlari oraliğini qamrab olgan. Farğona regionida qidiruv işlari jadal olib borildi. Dastlabki kon (Çi-myon) 1900 y.da oçilgan. 1980-y.larning boşigaça Farğona regioni neft qazib oliş, zaxiralarni oşiriş sur'ati böyiça Özbekistonda yetakçi örinda edi.
Farğonadagi neft konlarini örganiş va özlaştirişda özbekistonlik olimlardan O.M. Akramxöjayev, P. K.Azimov, O. S. Vyalov, M. S. Saydaliyeva, A. H. Hoji-matov va b. salmoqli hissa qöşdilar. 1985 y.dan boşlab suyuq uglevodorodlarni çiqarib oliş böyiça Buxoro—Xiva regioni Fargona regionidan özib, Özbekistonda yetakçi örinni egalladi. Bu regionda neft, gaz va kondensat zaxiralarini oşirişda N. X. Alimuxamedov, T. L. Bo-bojonov, A. V. Vaxrbov, A. G. Ibroximov. V. A. Kulagin va b. bir qança olim va i.ç. mutaxassislarining hissasi bor.
Özbekistonda sanoat ahamiyatiga ega bölgan 86 ta neft koni oçilgan, ulardan 36 tasi neft konlari, 24 tasi neft-gaz va gaz-neft konlari va 26 tasi neftgazkondensat konlari toi-fasiga kiritilgan va hoz. neft 63 kondan çiqarib olinmoqda. Hoz. neft qazib oliş sur'atida razvedka qilingan neft zaxirasi respublika ehtiyojini 30 y.dan ortiqroq muddatga ta'minlaydi. 14 ta neft konida razvedka işlari olib borilmoqda va ularning jami zaxirasi 185 mln. t ni taşkil etadi.
Özbekiston regionlari böyiça neftning başoratli resurslari notekis tak,simlanib, ularning asosiy kismi Fargona (74,8%) va Surxondaryo (10,5%) regionlarida mujassamlangan. Farğona regionida neftning başorat qilingan resurslari, asosan, paleogen va neogen yotqiziklarida baholangan.
Buxoro—Xiva regionida neftning başorat qilingan resurslari yuqori yuraning karbonat yotqiziqlari va quyi börning terrigen yotqiziklari b-n boglik. Örtaça va nisbatan yirik neft konlarining oçilişi Surxondaryo megasinklinalining tuz osti yotqiziqlarida kutilmoqda. Ustyurt regioni Kaspiy oldi sineklizasi b-n taqqoslanganda geologik tuzilişdagi öxşaşliklar aniklanib, bu regionda paleozoy yotqiziqlarining neftliligini baholaş imkonini berdi.
Özbekistonda neft qazib oliş uzok, yillik soha bölişiga qaramasdan şörolar rejimi davrida öz ehtiyojini qoplay olmaganligi sababli har yili 6,0 mln. t neft çetdan olib ke-linar edi. Mustaqillik yillarida Özbekistonda neft qazib oliş sur'ati dinamik tarzda ösib bormoqda (1999 y.da 8,2 mln. t) va suyuq yoqilğiga bölgan ehtiyoj töla qoplanmoqda.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕФТЬ КОНЛАРИ - Ер пўстида маълум тектоник структурада жойлашган ва уни чиқариб олиш иқтисодий жи-ҳатдан фойдали ҳисобланган нефть уюмлари. Н.к. антиклиналь бурмаларда ва тектоник узилган моноструктурали табиий тутқичларда жойлашган. Н.к.ни тавсифловчи асосий пара-метрлар: кон майдонининг геологик тузилиши, локал структуранинг асосий структураларга нисбатан жойлашиши, турли структурали паланлар мавжудлиги, маҳсулдор горизонтлар, уюмлар тури, углеводородларнинг фазавий хрлати, захиралари, уларнинг майдон бўйлаб зичлиги ва б. Н.к. бир неча структурали қаватларни бирлаштириши мумкин. Уюмлар турига қараб конлар бир қатламли ёки кўп қатламли бўлади. Конда нефтнинг фазавий миқдорига қараб нефть, нефть-газ, газ-нефть, газ-конденсат-нефть конларига бўлинади. Ўзаро яқин жойлашган бир неча йирик нефть-газ конлари ҳавзаларни ташкил қилади.
Н.к. табиатда, асосан, чўкинди жинслардан ҳосил бўлганлиги сабабли бир ёки бир неча маҳсулдор қатламдан тузилади. Н.к. захиралари умумий (геологик) ва олиниши мумкин бўлган (саноат) захираларига бўлинади.
Нефть ва газ уюмлари тузилишига кўра, катламли гумбаз уюми (говакли жинсларда), қатламсиз гумбаз уюми (ғовак ёки дарзли жинсларда) ва стратиграфик чегараланган гуруҳларга бўлинади.
Н.к. Ер юзининг барча китъаларида, континентал шельфда учрайди. Жумладан, Мексика қўлтиғи нефть-газли ҳавзаси, Шим. денгиз, Каспий, Кора ва Ўрта денгизлар ва б. сув хав-залари тубидаги жинсларда мавжуд. Нефть ва газ конлари протерозой эрасидан тўртламчи давргача бўлган қатламлар орасида жойлашган. Хорижда 19-а.да Апшерон я.о., Грозний ш. яқинида, Краснодар ўлкаси, Челикен я.о. ва б. жойларда топилган. Кейин-роқ Туркманистон, Қозоғистон, Украина, АҚШ, Нигерия, Яқин Шарқ мамлакатларида ҳам Н.к. ишга туширилди.
Ўзбекистон Республикаси ҳудудида нефть ва газлилиги аниқданган 5 регионда (Бухоро—Хива, Устюрт, Сурхон-дарё, Ҳисор жан.-ғарби ва Фарғона) нефть ва газни қидириш бўйича регионал ишлар олиб борилмоқда. Натижада 450 дан ортиқ суюқ ва газсимон углеводород йиғилмалари аниқланган бўлиб, улар 155 конда мужассамлашган.
Ҳоз.гача маълум бўлган конларда углеводород захираси миқдори бўйича Конлардан нефть чиқариш. биринчи ўринда (74,3%) кичик, иккинчи ўринда ўрта (14,4%), учинчи ўринда йирик (10%) ва тўртинчи ўринда (1,3%) уникал конлар туради. Углеводород конларининг 66% Бухоро—Хива, 17,5% Фарғона, 7% Сурхондарё, 5,7% Ҳисор жан-ғарби ва 3,2% Устюрт регионларида жойлашган. Маҳсулдорликнинг стратиграфик диапазони палеозойдан (Устюрт региони) неоген (Фаргона региони) ётқизиқлари оралиғини қамраб олган. Фарғона регионида қидирув ишлари жадал олиб борилди. Дастлабки кон (Чи-мён) 1900 й.да очилган. 1980-й.ларнинг бошигача Фарғона региони нефть қазиб олиш, захираларни ошириш суръати бўйича Ўзбекистонда етакчи ўринда эди.
Фарғонадаги нефть конларини ўрганиш ва ўзлаштиришда ўзбекистонлик олимлардан О.М. Акрамхўжаев, П. К.Азимов, О. С. Вялов, М. С. Сайдалиева, А. Ҳ. Ҳожи-матов ва б. салмоқли ҳисса қўшдилар. 1985 й.дан бошлаб суюқ углеводородларни чиқариб олиш бўйича Бухоро—Хива региони Фаргона регионидан ўзиб, Ўзбекистонда етакчи ўринни эгаллади. Бу регионда нефть, газ ва конденсат захираларини оширишда Н. X. Алимухамедов, Т. Л. Бо-божонов, А. В. Вахрбов, А. Г. Иброхимов. В. А. Кулагин ва б. бир қанча олим ва и.ч. мутахассисларининг ҳиссаси бор.
Ўзбекистонда саноат аҳамиятига эга бўлган 86 та нефть кони очилган, улардан 36 таси нефть конлари, 24 таси нефть-газ ва газ-нефть конлари ва 26 таси нефтьгазконденсат конлари тои-фасига киритилган ва ҳоз. нефть 63 кондан чиқариб олинмоқда. Ҳоз. нефть қазиб олиш суръатида разведка қилинган нефть захираси республика эҳтиёжини 30 й.дан ортиқроқ муддатга таъминлайди. 14 та нефть конида разведка ишлари олиб борилмоқда ва уларнинг жами захираси 185 млн. т ни ташкил этади.
Ўзбекистон регионлари бўйича нефтнинг башоратли ресурслари нотекис так,симланиб, уларнинг асосий кисми Фаргона (74,8%) ва Сурхондарё (10,5%) регионларида мужассамланган. Фарғона регионида нефтнинг башорат қилинган ресурслари, асосан, палеоген ва неоген ётқизикларида баҳоланган.
Бухоро—Хива регионида нефтнинг башорат қилинган ресурслари юқори юранинг карбонат ётқизиқлари ва қуйи бўрнинг терриген ётқизиклари б-н боглик. Ўртача ва нисбатан йирик нефть конларининг очилиши Сурхондарё мегасинклиналининг туз ости ётқизиқларида кутилмоқда. Устюрт региони Каспий олди синеклизаси б-н таққосланганда геологик тузилишдаги ўхшашликлар аникланиб, бу регионда палеозой ётқизиқларининг нефтлилигини баҳолаш имконини берди.
Ўзбекистонда нефть қазиб олиш узок, йиллик соҳа бўлишига қарамасдан шўролар режими даврида ўз эҳтиёжини қоплай олмаганлиги сабабли ҳар йили 6,0 млн. т нефть четдан олиб ке-линар эди. Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда нефть қазиб олиш суръати динамик тарзда ўсиб бормоқда (1999 й.да 8,2 млн. т) ва суюқ ёқилғига бўлган эҳтиёж тўла қопланмоқда.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.