Neft sanoati

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–192-b. — ziyouz.com

Neft sanoati — oğir sanoat sohasi. Neft va gaz konlarini qidiriş, kon quduqlari qaziş, neft va neft b-n aralaş çiqadigan gazni qazib oliş, neft gazini qayta işlaş, neftni quvurlar orqali jönatişni öz içiga oladi. N.s. neft quduqlarini mexanik usulda qazişga ötilgan davrdan (AQŞ, 1859) rivojlana boşladi, deb hisoblanadi. Rossiyada 1-neft quduği Kubanda 1864 y.da qazilgan. N.s. Kanadada 1862 y.dan, Venesuelada 1917 y.dan, Eronda 1908 y.dan paydo bölgan.

Özbekistonda dastlabki neft koni 1904 y.da oçilgan (Fargona vodiysidagi Çimyon neft konida 278 m çuqurlikdan sutkasiga 130 t neft olingan). Öşa yili Vannovsk (hoz. Oltiariq) t.y. st-yasida neftni kayta işlaş z-di işga tuşirildi. Özbekistonda neft sanoatining paydo bölişi şu sanadan boşlanadi. Keyinroq Fargona botiğida Yorqöton, Selroxs konlari ham oçildi, Çimyon-Vannovsk neft quvuri qurildi, neftni qayta işlaş z-di kengaytiriddi. Şu davrda rus va çet el kapitali neft qazib oliş, uni kayta işlaş, neft mahsulotlarini sotişni töla öz nazoratiga oldi. «Santo» — Örta Osiyo neft savdosi şirkati taşkil etildi. 1913 y.da jami 13 ming t neft qazib olindi. Oktyabr töntarişidan keyin neft konlari va neftni qayta işlaş korxonalari natsionalizatsiya qilinib, neft konlarini izlaş, işga tuşiriş ham şörolar hokimiyati ix-tiyoriga ötkaziddi. Özbekistonga boşqa respublikalardan, ayniqsa, Rossiyadan köplab mutaxassislar kela boşladi. Qöqon ş.da «Özbekneft» (1924), Ter-miz ş.da «Termizneft» (1936) trestlari taşkil qilindi. Qöqon neft tex-nikumi (1935) oçildi. Uruşgaça bölgan davrda Surxondaryo viloyatida ham neft konlari oçildi va işga tuşirildi (1935; Uçqizil, Xavdag). 1940 y.da mamlakatda neft olinadigan konlar soni 11 taga yetkazildi.

1941—45 y.larda yangi neft konlari (Farğona vodiysida Jan. Olamuşuk, Polvontoş, Andijon) oçildi va tez fursatda işga tuşirildi. Oltiariq z-di kengaytirildi. Öşa davrda respublikada neft sanoatining infratuzylmasi ham vujudga keldi. 1941 y.da 196 ming t, 1945 y.da 478 ming t neft qazib olindi, 50-y.lardan neft konlarida telemexanizatsiya vositalari qöllanil-di, turbinali burğilaş joriy qilina boşladi. 1959 y.da Farğona vodiysi va Surxondaryo viloyatidagi 9 neft konining özidan 1460 ming t dan ziyod neft olindi. Uşa davrda Buxoro-Xiva hududlarida topilgan neft konlari işga tuşirildi, ularning negizida neft va gaz qazib oliş boşqarmasi taşkil etiddi. 70-y. lar boşidan ayrim neft konlaridagi zaxiralarning tugaşi natijasida neft qazib oliş kamaydi. Yangi neft konlarini topiş uçun çu-qur quduklar qaziş özlaştirildi. Vo-ruxda 5200 m, Ğumxonada 5670 m, Çust-Popda 5805 m, Mingbuloqda 6006 m öta çu kur neft quduklari burğilandi.

1985 y.da Buxoro-Xiva provinsiyasida yaxşi tarkibli, neft-gaz konden-satli Kökdumaloq koni oçildi.

Özbekiston Respublikasi mustakillikka erişganidan söng N.s.ni rivojlantiriş masalasi muhim işga aylandi. 1992 y. 23. dek.da neft va gaz sanoati hamda u b-n boğliq barça korxona, taşkilot, muassasalar yagona boşkaruvga birlaştirilib, «Özbekneftgaz» milliy korporatsiyam taşkil etildi. 1993 y. Farğona botiğining öta çuqur qatlamlaridan (Mingbuloq tuzilmasidan) neft otilib çikdi (qidiruvburğilaş işlari davom etmoqda). Respublika neft sanoati xalq xöjaligining neftga bölgan talabini töliq qondiriş imkoniyatlariga ega. Ayniqsa, Kökdumaloq koni jadal sur'atlar b-n işga tuşirildi. 1995 y.da Özbekistonda 7 mln. t ga yaqin neft va kondensat qazib olindi. 1991—2003 y.larda Özbekistonda neft va gaz kondensatini oliş 2,8 marta oşdi (1990 y.da 2,81 mln. t; 1997 y.da 7,9 mln. t) va 1995 y.da neft importini tugatib, respublikaning neft mustaqilligini ta'minlaşga imkon yaratdi. 2001 y.ning yanv. ga kelib Özbekistonda 59 kondan neft olindi, 17 ta kon işlatişga tayyorlangan va kon-servatsiyada. 13 ta kon qidiruv holatida. Neft qazib oliş va konlarni izlab-tekşiriş böyiça Özbekiston — Malayziya qöşma korxonasi (Öz-Maloyl) (1994) taşkil etildi. Özbekiston neft mustaqilligiga erişgaç, çetdan neft va neft mahsulotlari taşib keltirişga zarurat qolmadi. 2000 y.da Özbekiston N.s.da gaz kondensata b-n birga 7,53 mln. t neft qazib olindi.

Neft-kimyo sanoatining rivojlanişi tufayli hoz. zamon iqtisodiyo-tida neftning ahamiyati ortib bormoq-da. Jahonda N.s. AQŞ, Rossiya, Buyuk Britaniya, Saudiya Arabistoni, Eron, Quvayt, Venesuela, Xitoy va b. mamla-katlarda rivojlangan.

Abdurahim Ortiqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕФТЬ САНОАТИ — оғир саноат соҳаси. Нефть ва газ конларини қидириш, кон қудуқлари қазиш, нефть ва нефть б-н аралаш чиқадиган газни қазиб олиш, нефть газини қайта ишлаш, нефтни қувурлар орқали жўнатишни ўз ичига олади. Н.с. нефть қудуқларини механик усулда қазишга ўтилган даврдан (АҚШ, 1859) ривожлана бошлади, деб ҳисобланади. Россияда 1-нефть қудуғи Кубанда 1864 й.да қазилган. Н.с. Канадада 1862 й.дан, Венесуэлада 1917 й.дан, Эронда 1908 й.дан пайдо бўлган.

Ўзбекистонда дастлабки нефть кони 1904 й.да очилган (Фаргона водийсидаги Чимён нефть конида 278 м чуқурликдан суткасига 130 т нефть олинган). Ўша йили Ванновск (ҳоз. Олтиариқ) т.й. ст-ясида нефтни кайта ишлаш з-ди ишга туширилди. Ўзбекистонда нефть саноатининг пайдо бўлиши шу санадан бошланади. Кейинроқ Фаргона ботиғида Ёрқўтон, Селрохс конлари ҳам очилди, Чимён-Ванновск нефть қувури қурилди, нефтни қайта ишлаш з-ди кенгайтиридди. Шу даврда рус ва чет эл капитали нефть қазиб олиш, уни кайта ишлаш, нефть маҳсулотларини сотишни тўла ўз назоратига олди. «Санто» — Ўрта Осиё нефть савдоси ширкати ташкил этилди. 1913 й.да жами 13 минг т нефть қазиб олинди. Октябрь тўнтаришидан кейин нефть конлари ва нефтни қайта ишлаш корхоналари национализация қилиниб, нефть конларини излаш, ишга тушириш ҳам шўролар ҳокимияти их-тиёрига ўтказидди. Ўзбекистонга бошқа республикалардан, айниқса, Россиядан кўплаб мутахассислар кела бошлади. Қўқон ш.да «Ўзбекнефть» (1924), Тер-миз ш.да «Термизнефть» (1936) трестлари ташкил қилинди. Қўқон нефть тех-никуми (1935) очилди. Урушгача бўлган даврда Сурхондарё вилоятида ҳам нефть конлари очилди ва ишга туширилди (1935; Учқизил, Хавдаг). 1940 й.да мамлакатда нефть олинадиган конлар сони 11 тага етказилди.

1941—45 й.ларда янги нефть конлари (Фарғона водийсида Жан. Оламушук, Полвонтош, Андижон) очилди ва тез фурсатда ишга туширилди. Олтиариқ з-ди кенгайтирилди. Ўша даврда республикада нефть саноатининг инфратузйлмаси ҳам вужудга келди. 1941 й.да 196 минг т, 1945 й.да 478 минг т нефть қазиб олинди, 50-й.лардан нефть конларида телемеханизация воситалари қўлланил-ди, турбинали бурғилаш жорий қилина бошлади. 1959 й.да Фарғона водийси ва Сурхондарё вилоятидаги 9 нефть конининг ўзидан 1460 минг т дан зиёд нефть олинди. Уша даврда Бухоро-Хива ҳудудларида топилган нефть конлари ишга туширилди, уларнинг негизида нефть ва газ қазиб олиш бошқармаси ташкил этидди. 70-й. лар бошидан айрим нефть конларидаги захираларнинг тугаши натижасида нефть қазиб олиш камайди. Янги нефть конларини топиш учун чу-қур қудуклар қазиш ўзлаштирилди. Во-рухда 5200 м, Ғумхонада 5670 м, Чуст-Попда 5805 м, Мингбулоқда 6006 м ўта чу кур нефть қудуклари бурғиланди.

1985 й.да Бухоро-Хива провинциясида яхши таркибли, нефть-газ конден-сатли Кўкдумалоқ кони очилди.

Ўзбекистон Республикаси мустакилликка эришганидан сўнг Н.с.ни ривожлантириш масаласи муҳим ишга айланди. 1992 й. 23. дек.да нефть ва газ саноати ҳамда у б-н боғлиқ барча корхона, ташкилот, муассасалар ягона бошкарувга бирлаштирилиб, «Ўзбекнефтгаз» миллий корпорациям ташкил этилди. 1993 й. Фарғона ботиғининг ўта чуқур қатламларидан (Мингбулоқ тузилмасидан) нефть отилиб чикди (қидирувбурғилаш ишлари давом этмоқда). Республика нефть саноати халқ хўжалигининг нефтга бўлган талабини тўлиқ қондириш имкониятларига эга. Айниқса, Кўкдумалоқ кони жадал суръатлар б-н ишга туширилди. 1995 й.да Ўзбекистонда 7 млн. т га яқин нефть ва конденсат қазиб олинди. 1991—2003 й.ларда Ўзбекистонда нефть ва газ конденсатини олиш 2,8 марта ошди (1990 й.да 2,81 млн. т; 1997 й.да 7,9 млн. т) ва 1995 й.да нефть импортини тугатиб, республиканинг нефть мустақиллигини таъминлашга имкон яратди. 2001 й.нинг янв. га келиб Ўзбекистонда 59 кондан нефть олинди, 17 та кон ишлатишга тайёрланган ва кон-сервацияда. 13 та кон қидирув ҳолатида. Нефть қазиб олиш ва конларни излаб-текшириш бўйича Ўзбекистон — Малайзия қўшма корхонаси (Ўз-Малойл) (1994) ташкил этилди. Ўзбекистон нефть мустақиллигига эришгач, четдан нефть ва нефть маҳсулотлари ташиб келтиришга зарурат қолмади. 2000 й.да Ўзбекистон Н.с.да газ конденсата б-н бирга 7,53 млн. т нефть қазиб олинди.

Нефть-кимё саноатининг ривожланиши туфайли ҳоз. замон иқтисодиё-тида нефтнинг аҳамияти ортиб бормоқ-да. Жаҳонда Н.с. АҚШ, Россия, Буюк Британия, Саудия Арабистони, Эрон, Қувайт, Венесуэла, Хитой ва б. мамла-катларда ривожланган.

Абдураҳим Ортиқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.