Neftni qayta işlaş
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 183–185-b. — ziyouz.com
Neftni qayta işlaş -neftdan neft mahsulotlari (benzin, kerosin, dizel yonilğisi, mazut, moy, bitum, gudron, parafin va b.) olişda qöllanadigan texnologik usullar majmui. N.q.i.da avval neft tarkibidagi suv, tuz va mexanik aralaşmalardan tozalanadi, keyin uni stabillaştiriş, yuqori haroratda buğlatib haydaş, distillyatlarni tozalaş, qöşimçalar qöşiş va b. bajariladi. Neftni haydaş usuli mil. av. ma'lum edi. Bu usul neftdan dori-darmon tayyorlaş maqsadida qöllangan. Qad. yunon tabibi Kassiy Feliks va Abu Ali ibn Sino neftni haydaşga oid tajribalar ötka-zişgan. Xorazm geografi Bakron (13-a.) Boku neftini haydaş haqida birinçi bölib eslatib ötadi. 18-a.ga ke-lib neft konlarini qidiriş va örga-niş munosabati b-n neftni haydaşga katta e'tibor berildi. Neftni haydaş lab. quriddi. 1823 y.da aka-uka Dubininlar Mozdok ş. yaqinida davriy işlaydigan neftni haydaş z-dini
qurdilar. Ular kubga quyilgan 40 çelak neftdan 16 çelak haydalgan neft olganlar. Şu tariqa neftni haydaş z-dlari taraqqiy eta boşladi.
Suv va tuzlarni yöqotiş. Neft tarkibida, odatda, minerallaşgan burği suvi, suvli 1 m3 neftda 30-50 g gaça tuz böladi. Ularni yöqotiş uçun N.q.i. z-dlarida elektr yordamida tuzeizlantiriş qurilmalari işlatiladi. Neftga deemulgator qöşilib, çuçuk suv b-n yuviladi. Hosil bölgan emulsiyani 100—140° gaça qizdirila-di va uzluksiz işlaydigan elektr degidratoriga uzatiladi. Yukrri kuçla-nişli elektr maydoni, deemulgator va qizdiriş ta'sirida emulsiya tezda parçalanadi, suv va unda erigan tuzlar çukadi va çikarib taşlanadi. Suv va tuzlardan tozalangan neft tarkibida 0,2% gaça suv va 0,5 mg/l gaça xloridlar (tuzlar) krladi.
Neftni stabillaş . Neft tarkibida uglevodorodlarning butanpro-panli, qisman pentanli fraksiyalari buladi. Neftni taşiş va saklaşda eng zarur uglevodorodlarning yöqolişini kamaytiriş, neftni haydaş qurilmasiga kelayotgan neft buglari bosimini bir xil tutib turiş uçun bu fraksiyalar ketkaziladi. Bu iş suvsizlantiriş va tuzeizlantiriş kurilmalari b-n birga qurilgan kompleks yoki maxsus qurilmalarda bajariladi. Stabillaş natijasida ajratib olingan propanbutan fraksiyam neft-kimyo sanoati uçun muhim xom aşyo hisoblanadi.
Neft idişga quyilib qizdirilganda, uning harorati kötariladi va bir qismi hatto 30—40° dayoq buğlanib havoga kötarila boşlaydi. Nisbatan past t-ralarda buğlangan uglevodorodlar neftning yengil qismi (fraksiyasi), idişda qolgan uglevodorodlar neftning oğirroq qismi hisoblanadi. Buğlangan neft sovitilsa, u yana suyuq xrlatga ötadi. Neftni buğlatib, keyin buğlangan uglevodorodlarni su-yuqlikka aylantiriş jarayoni neftni töğri qaydaş deb, olingan mahsulot distillyat deb ataladi.
Neftni haydaş. Odatda neftdan quyidaga t-ralar oraliğida qaynab buğlanadigan distillyatlar olinadi: benzin 28—180°, ligroin 110—230°, kerosin 120—315°; gazoyil 230—330°; solyar 280—380°; moy 320—500°.
Neftni qayta işlab yonilği va moylar olişda uni töğri haydaş birlamçi va asosiy jarayon hisoblanadi (sxema). Töğri haydaş peç quvurlarida harakatda bölgan neftni qattiq qizdirib buğlatiş, buğni rektifikatsiya ustuni (kolonnasi)da fraksiyalarga böliş yöli b-n amalga oşiriladi. Quvurli peçlarda neft 330—350° gaça qizdirilib, keyin rektifikatsiya us-tunining örta qismiga yuboriladi. Neftning suyuq qoldiqlari ustunning devorlaridan pastga sizib tuşadi, yengil uglevodorod buğlari esa ustunning tepa qismiga qarab intiladi va rektifikatsiya tarelkalariga urilib, kondensatga (suyuqlikka) aylanadi. Tarelkalar ustunning har xil balandliklarida joylaşgan bölib, pastki tarelkalarda oğir uglevodorodlar, yuqoriroqdagi tarelkalarda yengilroq uglevodorodlar kondensatga aylanadi.
Neftni töğri haydaşda rektifikatsiya ustunlaridagi bosim atmosfera bosimiga teng böladi. Rektifikatsiya ustunining tagida yiğilgan mazut kreking quril-malarida qayta haydalişi yoki yoqilği mazuti sifatida işlatilişi mumkin. Mazutlarning ikkilamçi qayta işla-nişi vakuum qurilmalarida bajariladi. Vakuum ustunlarining yuqori qismidan solyar frakiyalari kondensatlari, quyiroqda moy fraksiyalari, ustunning pastki qismida esa gudron yoki yarim gudron yiğiladi.
Neftni tozalaş. Neft mahsulotlarining sifatini yaxşilaş maksadida olingan distillyatlar tozalanadi. Distillyatlarni oltingugurt, azot, kislorod va töyinmagan uglevodorodlardan tozalaş uçun gidro-tozalaş jarayoni qöllanadi. Gidroto-zalaş 350—420° da va 1,7—40 MPa bosimda katalizator yordamida amalga oşiriladi. Gidrotozalaş, aso-san, dizel yonilğisi va moy distillyatlarini oltingugurtdan tozalaşda va ayrim distillyatlarni ikkilamçi jarayonga tayyorlaşda işlatiladi.
Yonilgi distillyatlaridagi kislorod va oltingugurtli birikmalarni yöqotişda işqor b-n tozalaş usuli ham qöllanadi. Bu jarayonda tozalanayotgan mahsulotga işqor va suv qöşilib, hosil bölgan birikmani mahsulotdan ajratib olinadi.
Yonilgi va moy distillyatlarining sovuq paytda qotib qolmasligini ta'minlaş maqsadida ular parafinsizlantiriladi. Bunda tez quyuq/gaşa-digan parafin uglevodorod distillyatlardan ajratib olinadi.
Neftni töğri haydalganda ajralib çiqqan benzin, kerosin va dizel yonilğisi fraksiyalarining jami uluşi neft hajmining 40—50%idan oşmaydi. Yonilğilarni ajratib oliş uluşini oşiriş va ularning sifat darajasini yanada kötariş maqsadida neftni kimyoviy qayta işlaş, ya'ni ikkilamçi jarayonlar qöllanadi. Ular orasida kreking jarayoni — uglevodorodlarni parçalaş jarayoni keng tarqalgan. Benzinlarning detonatsiyaga turg-unligini oşiriş maqsadida uglevodorodlarni alkillaş va izomerlaş jarayenlari ham qöllanişi mumkin.
Neft mahsulotlarining sifatini yaxşilaş uçun qöşimçalar qöşiladi.
Ehson Umarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕФТНИ ҚАЙТА ИШЛАШ -нефтдан нефть маҳсулотлари (бензин, керосин, дизель ёнилғиси, мазут, мой, битум, гудрон, парафин ва б.) олишда қўлланадиган технологик усуллар мажмуи. Н.қ.и.да аввал нефть таркибидаги сув, туз ва механик аралашмалардан тозаланади, кейин уни стабиллаштириш, юқори ҳароратда буғлатиб ҳайдаш, дистиллятларни тозалаш, қўшимчалар қўшиш ва б. бажарилади. Нефтни ҳайдаш усули мил. ав. маълум эди. Бу усул нефтдан дори-дармон тайёрлаш мақсадида қўлланган. Қад. юнон табиби Кассий Феликс ва Абу Али ибн Сино нефтни ҳайдашга оид тажрибалар ўтка-зишган. Хоразм географи Бакрон (13-а.) Боку нефтини ҳайдаш ҳақида биринчи бўлиб эслатиб ўтади. 18-а.га ке-либ нефть конларини қидириш ва ўрга-ниш муносабати б-н нефтни ҳайдашга катта эътибор берилди. Нефтни ҳайдаш лаб. қуридди. 1823 й.да ака-ука Дубининлар Моздок ш. яқинида даврий ишлайдиган нефтни ҳайдаш з-дини
қурдилар. Улар кубга қуйилган 40 челак нефтдан 16 челак ҳайдалган нефть олганлар. Шу тариқа нефтни ҳайдаш з-длари тараққий эта бошлади.
Сув ва тузларни йўқотиш. Нефть таркибида, одатда, минераллашган бурғи суви, сувли 1 м3 нефтда 30-50 г гача туз бўлади. Уларни йўқотиш учун Н.қ.и. з-дларида электр ёрдамида тузеизлантириш қурилмалари ишлатилади. Нефтга деэмульгатор қўшилиб, чучук сув б-н ювилади. Ҳосил бўлган эмульсияни 100—140° гача қиздирила-ди ва узлуксиз ишлайдиган электр дегидраторига узатилади. Юкрри кучла-нишли электр майдони, деэмульгатор ва қиздириш таъсирида эмульсия тезда парчаланади, сув ва унда эриган тузлар чукади ва чикариб ташланади. Сув ва тузлардан тозаланган нефть таркибида 0,2% гача сув ва 0,5 мг/л гача хлоридлар (тузлар) крлади.
Нефтни стабиллаш . Нефть таркибида углеводородларнинг бутанпро-панли, қисман пентанли фракциялари булади. Нефтни ташиш ва саклашда энг зарур углеводородларнинг йўқолишини камайтириш, нефтни ҳайдаш қурилмасига келаётган нефть буглари босимини бир хил тутиб туриш учун бу фракциялар кетказилади. Бу иш сувсизлантириш ва тузеизлантириш курилмалари б-н бирга қурилган комплекс ёки махсус қурилмаларда бажарилади. Стабиллаш натижасида ажратиб олинган пропанбутан фракциям нефть-кимё саноати учун муҳим хом ашё ҳисобланади.
Нефть идишга қуйилиб қиздирилганда, унинг ҳарорати кўтарилади ва бир қисми ҳатто 30—40° даёқ буғланиб ҳавога кўтарила бошлайди. Нисбатан паст т-раларда буғланган углеводородлар нефтнинг енгил қисми (фракцияси), идишда қолган углеводородлар нефтнинг оғирроқ қисми ҳисобланади. Буғланган нефть совитилса, у яна суюқ хрлатга ўтади. Нефтни буғлатиб, кейин буғланган углеводородларни су-юқликка айлантириш жараёни нефтни тўғри қайдаш деб, олинган маҳсулот дистиллят деб аталади.
Нефтни ҳайдаш. Одатда нефтдан қуйидага т-ралар оралиғида қайнаб буғланадиган дистиллятлар олинади: бензин 28—180°, лигроин 110—230°, керосин 120—315°; газойил 230—330°; соляр 280—380°; мой 320—500°.
Нефтни қайта ишлаб ёнилғи ва мойлар олишда уни тўғри ҳайдаш бирламчи ва асосий жараён ҳисобланади (схема). Тўғри ҳайдаш печь қувурларида ҳаракатда бўлган нефтни қаттиқ қиздириб буғлатиш, буғни ректификация устуни (колоннаси)да фракцияларга бўлиш йўли б-н амалга оширилади. Қувурли печларда нефть 330—350° гача қиздирилиб, кейин ректификация ус-тунининг ўрта қисмига юборилади. Нефтнинг суюқ қолдиқлари устуннинг деворларидан пастга сизиб тушади, енгил углеводород буғлари эса устуннинг тепа қисмига қараб интилади ва ректификация тарелкаларига урилиб, конденсатга (суюқликка) айланади. Тарелкалар устуннинг ҳар хил баландликларида жойлашган бўлиб, пастки тарелкаларда оғир углеводородлар, юқорироқдаги тарелкаларда енгилроқ углеводородлар конденсатга айланади.
Нефтни тўғри ҳайдашда ректификация устунларидаги босим атмосфера босимига тенг бўлади. Ректификация устунининг тагида йиғилган мазут крекинг қурил-маларида қайта ҳайдалиши ёки ёқилғи мазути сифатида ишлатилиши мумкин. Мазутларнинг иккиламчи қайта ишла-ниши вакуум қурилмаларида бажарилади. Вакуум устунларининг юқори қисмидан соляр фракиялари конденсатлари, қуйироқда мой фракциялари, устуннинг пастки қисмида эса гудрон ёки ярим гудрон йиғилади.
Нефтни тозалаш. Нефть маҳсулотларининг сифатини яхшилаш максадида олинган дистиллятлар тозаланади. Дистиллятларни олтингугурт, азот, кислород ва тўйинмаган углеводородлардан тозалаш учун гидро-тозалаш жараёни қўлланади. Гидрото-залаш 350—420° да ва 1,7—40 МПа босимда катализатор ёрдамида амалга оширилади. Гидротозалаш, асо-сан, дизель ёнилғиси ва мой дистиллятларини олтингугуртдан тозалашда ва айрим дистиллятларни иккиламчи жараёнга тайёрлашда ишлатилади.
Ёнилги дистиллятларидаги кислород ва олтингугуртли бирикмаларни йўқотишда ишқор б-н тозалаш усули ҳам қўлланади. Бу жараёнда тозаланаётган маҳсулотга ишқор ва сув қўшилиб, ҳосил бўлган бирикмани маҳсулотдан ажратиб олинади.
Ёнилги ва мой дистиллятларининг совуқ пайтда қотиб қолмаслигини таъминлаш мақсадида улар парафинсизлантирилади. Бунда тез қуюқ/гаша-диган парафин углеводород дистиллятлардан ажратиб олинади.
Нефтни тўғри ҳайдалганда ажралиб чиққан бензин, керосин ва дизель ёнилғиси фракцияларининг жами улуши нефть ҳажмининг 40—50%идан ошмайди. Ёнилғиларни ажратиб олиш улушини ошириш ва уларнинг сифат даражасини янада кўтариш мақсадида нефтни кимёвий қайта ишлаш, яъни иккиламчи жараёнлар қўлланади. Улар орасида крекинг жараёни — углеводородларни парчалаш жараёни кенг тарқалган. Бензинларнинг детонацияга тург-унлигини ошириш мақсадида углеводородларни алкиллаш ва изомерлаш жараенлари ҳам қўлланиши мумкин.
Нефть маҳсулотларининг сифатини яхшилаш учун қўшимчалар қўшилади.
Эҳсон Умаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.