Nekrasov Nikolay Alekseyeviç
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 144–145-b. — ziyouz.com
Nekrasov Nikolay Alekseyeviç [1821.28.11 (10.12), Podolsk gubernyasi, Nemirov-Vinnitskiy uyezdi — 1877.27.12 (1878.8.1), Peterburg] - rus şoiri. Yaroslavl gimnaziyasida ta'lim olgan (1832—37), Peterburg un-tida erkin tinglovçi bölgan (1839— 40). «Orzular va sadolar» (1840) nomli ilk şe'rlar kitobi tanqidçilar tomonidan takdidiy şe'rlardan iborattöplamsifatidabaxrlangan. N. 1841 y.da «Literaturnaya gazeta» va «Oteçestvenniye zapiski» jurnali b-n hamkorlik qilib, ularda hikoya va qissalardan taşqari tanqidiy maqolalar ham e'lon qilgan. N.ning «Vatan», «Yölda» (1845) şe'rlari va «Ayoz» dos-toni (1863) da boylar va kambağal deh-qonlar hayoti aks etgan.
V. G. Belinskiy va uning maslakdoş döstlari N. dunyoqaraşida xalqparvarlik qaraşlarining paydo bölişida muhim rol öynadi. Bu hol N.ning «Sovremennik» jur. noşiri va muharriri bölgan vaqtda (1847—66), ayniq-sa, yorqin namoyon bölib, mazkur jur. inqilobiy-demokratik tafakkur minbariga aylandi. N.ning şu davrda yaratgan şe'rlarida xalqning oğir turmuşi manzaralari, ziyolilarning ruhiy qayotidagi çarçokdik ohanglari öz ifodasini topdi. «Şe'rlar» töplami naşr qilingan (1856). Qişloq mavzuidagi «Öy», «Kalistrat» şe'rlari, «Dehqon bolalari» (1861), «Gazlamafuruşlar» (1861) dostonlarida şoirning rus dehqoniga muhabbati aks etgan.
N. hayotining sönggi ön yili «Oteçestvenniye zapiski» jur. b-n boğliq. N. şu davrda «Rusiyada kim yaxşi yaşaydi» (1866—76) dostoni ustida işladi, dekabristlar va ularning xotinlari töğrisida dostonlar yezdi («Bobo», 1870, «Rus ayollari», 1871—72). N.ning sönggi şe'rlarida döst-yorlarining olamdan ötişi, rus jamiyatidagi tanazzul va özining oğir xastalikka yöliqqanligi b-n boğliq mungli ohanglar ustuvorlik qiladi. Ammo şu b-n birga uning ayrim şe'rlarida Rossiyaning kelajagiga umid tuyğulari ham yöq emas.
N. ijodida rus ozodlik harakatining V. G. Belinskiy, A. I. Gersen nomlari b-n boğliq inqilobiy-demokratik bosqiçi öz tajassumini topdi. Xalqning muşkul ahvoli, uning ham ijtimoiy tuzum, ham şafqatsiz mulkdorlar tomonidan ezilib, kaddi dol bölgani tas-viri N.ning butun ijodi oşa «kizil ip» bölib ötadi. Uning lirik qahramoni xalqning ayançli ahvolda turmuş keçirayotganini körib iztirob çekadi, bu xalqni baxt-saodat manzillariga olib borişga, milliy taraqqiyot dovonlari sari yetaklaşga ojizlik kilişini se-zib, yanada eziladi. Lirik qahramon keçinmalaridagi ana şu ojizlik ohangi şoirning xastaligi oğirlaşgan sayin tobora kuçayib borgan.
N. rus mumtoz şe'riyatining boşqa buyuk namoyandalaridan birinçi navbatda xalqçilligi, ijodida xalqning umumlaşgan obrazi ustuvorlik kilişi b-n farqlanadi. U xalq deganda dastavval mulkdorlar zulmi tufayli xorzor yaşayotgan mujiklarni nazarda tutadi, ular hayotining noxuş man-zaralarini tasvirlaydi. Ammo şu b-n birga 19-a. örtalarida şakllana boşlagan ilğor rus ziyolilarining ijtimoiy qaraşlarini ham asarlariga singdirişga, bu ziyolilarni şu xalqning kamçil, ammo peşqadam qismi ekanligini körsatişga urinadi.
Sovet davrida N. ijodida, bir tomondan, 19-a.dagi rus jamiyati hayotidagi salbiy tamoyillar —«turmuş prozasi» tasviri ustuvorlik qilgani, ikkinçi tomondan, dekabristlar va ular xotinlarining obrazi katta mexr b-n yaratilgani uçun şoir hayoti va ijodiy faoliyatini örganişga alohida e'tibor berildi. Ayni paytda na-faqat rus, balki qardoş xalqlar şe'riyatida ham N. an'analarining davom ettirilişi va rivojlantirilişi talab etildi. Özbek şoirlari şunday şaroitda N. ijodiga xos faqat bir fazilat — xalqçillikdan ibrat olişga xarakat qildilar. N. asarlarining özbek tiliga asosiy tarjimoni Mir-temir şu masalada rus şoiri an'analarini rivojlantirib, özbek şe'riyatining milliy öziga xosligini ta'minlaşga ulkan hissa qöşdi.
N. asarlari özbek tiliga Mirtemir, Zulfiya va b. şoirlar tomonidan tarjima qilingan.
As: Asarlar [2 j.lik], T., 1971.
Ad.: Jdanov V. V., Jizn Nekrasova, M., 1981.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕКРАСОВ Николай Алексеевич [1821.28.11 (10.12), Подольск губерняси, Немиров-Винницкий уезди — 1877.27.12 (1878.8.1), Петербург] - рус шоири. Ярославль гимназиясида таълим олган (1832—37), Петербург ун-тида эркин тингловчи бўлган (1839— 40). «Орзулар ва садолар» (1840) номли илк шеърлар китоби танқидчилар томонидан такдидий шеърлардан ибораттўпламсифатидабахрланган. Н. 1841 й.да «Литературная газета» ва «Отечественные записки» журнали б-н ҳамкорлик қилиб, уларда ҳикоя ва қиссалардан ташқари танқидий мақолалар ҳам эълон қилган. Н.нинг «Ватан», «Йўлда» (1845) шеърлари ва «Аёз» дос-тони (1863) да бойлар ва камбағал деҳ-қонлар ҳаёти акс этган.
В. Г. Белинский ва унинг маслакдош дўстлари Н. дунёқарашида халқпарварлик қарашларининг пайдо бўлишида муҳим роль ўйнади. Бу ҳол Н.нинг «Современник» жур. ношири ва муҳаррири бўлган вақтда (1847—66), айниқ-са, ёрқин намоён бўлиб, мазкур жур. инқилобий-демократик тафаккур минбарига айланди. Н.нинг шу даврда яратган шеърларида халқнинг оғир турмуши манзаралари, зиёлиларнинг руҳий қаётидаги чарчокдик оҳанглари ўз ифодасини топди. «Шеърлар» тўплами нашр қилинган (1856). Қишлоқ мавзуидаги «Ўй», «Калистрат» шеърлари, «Деҳқон болалари» (1861), «Газламафурушлар» (1861) достонларида шоирнинг рус деҳқонига муҳаббати акс этган.
Н. ҳаётининг сўнгги ўн йили «Отечественные записки» жур. б-н боғлиқ. Н. шу даврда «Русияда ким яхши яшайди» (1866—76) достони устида ишлади, декабристлар ва уларнинг хотинлари тўғрисида достонлар езди («Бобо», 1870, «Рус аёллари», 1871—72). Н.нинг сўнгги шеърларида дўст-ёрларининг оламдан ўтиши, рус жамиятидаги таназзул ва ўзининг оғир хасталикка йўлиққанлиги б-н боғлиқ мунгли оҳанглар устуворлик қилади. Ammo шу б-н бирга унинг айрим шеърларида Россиянинг келажагига умид туйғулари ҳам йўқ эмас.
Н. ижодида рус озодлик ҳаракатининг В. Г. Белинский, А. И. Герцен номлари б-н боғлиқ инқилобий-демократик босқичи ўз тажассумини топди. Халқнинг мушкул аҳволи, унинг ҳам ижтимоий тузум, ҳам шафқатсиз мулкдорлар томонидан эзилиб, кадди дол бўлгани тас-вири Н.нинг бутун ижоди оша «кизил ип» бўлиб ўтади. Унинг лирик қаҳрамони халқнинг аянчли аҳволда турмуш кечираётганини кўриб изтироб чекади, бу халқни бахт-саодат манзилларига олиб боришга, миллий тараққиёт довонлари сари етаклашга ожизлик килишини се-зиб, янада эзилади. Лирик қаҳрамон кечинмаларидаги ана шу ожизлик оҳанги шоирнинг хасталиги оғирлашган сайин тобора кучайиб борган.
Н. рус мумтоз шеъриятининг бошқа буюк намояндаларидан биринчи навбатда халқчиллиги, ижодида халқнинг умумлашган образи устуворлик килиши б-н фарқланади. У халқ деганда даставвал мулкдорлар зулми туфайли хорзор яшаётган мужикларни назарда тутади, улар ҳаётининг нохуш ман-зараларини тасвирлайди. Аммо шу б-н бирга 19-а. ўрталарида шакллана бошлаган илғор рус зиёлиларининг ижтимоий қарашларини ҳам асарларига сингдиришга, бу зиёлиларни шу халқнинг камчил, аммо пешқадам қисми эканлигини кўрсатишга уринади.
Совет даврида Н. ижодида, бир томондан, 19-а.даги рус жамияти ҳаётидаги салбий тамойиллар —«турмуш прозаси» тасвири устуворлик қилгани, иккинчи томондан, декабристлар ва улар хотинларининг образи катта мехр б-н яратилгани учун шоир ҳаёти ва ижодий фаолиятини ўрганишга алоҳида эътибор берилди. Айни пайтда на-фақат рус, балки қардош халқлар шеъриятида ҳам Н. анъаналарининг давом эттирилиши ва ривожлантирилиши талаб этилди. Ўзбек шоирлари шундай шароитда Н. ижодига хос фақат бир фазилат — халқчилликдан ибрат олишга харакат қилдилар. Н. асарларининг ўзбек тилига асосий таржимони Мир-темир шу масалада рус шоири анъаналарини ривожлантириб, ўзбек шеъриятининг миллий ўзига хослигини таъминлашга улкан ҳисса қўшди.
Н. асарлари ўзбек тилига Миртемир, Зулфия ва б. шоирлар томонидан таржима қилинган.
Ас: Асарлар [2 ж.лик], Т., 1971.
Ад.: Жданов В. В., Жизнь Некрасова, М., 1981.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.