Nekroz
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 145–146-b. — ziyouz.com
Nekroz (yun. nekrosis — öliş) — 1) tirik organizmdagi hujayra, töqima, butun a'zo yoki uning bir qismi nobud bölişi. Kimyoviy yoki fizik ta'sirlar (harorat, elektr toki, kuçli kislota yoki işqorlar, nur energiyasi va b.), şikastlaniş, toksinlar (bakte-rial infeksiyalarda) sabab böladi. Köpçilik hollarda mahalliy qon aylanişining (tromb, emboliya, infarqt, gangrena), şuningdek, töqimalar innervatsiyasining buzilişi N. uçun qulay şaroit tuğdiradi. N.da öziga xos özgarişlar hujayralar (yadro va sitoplazma burişib qoladi) va hujayralararo moddada kuzatiladi. N. atrofi ajralib tuşadi (hujayra yadrosi va si-toplazmasi bujmayadi) yoki yiringlab iriydi; hujayra kemtigi örnida çan-dik paydo böladi. N.ning quruq yoki koagulyatsion (ölgan hujayra quriydi), höl yoki kollikvatsion (nobud bölgan hujayra iriydi) xili ajratiladi. Organizmning biror yerida N. vujudga kelişi uning umumiy holatiga noxuş ta'sir körsatadi. Tana yuzasidagi töqimalar N.ga uçrab iriganda, aksari ularda patogen mikroblar köpayadi. Şuning uçun irigan töqimalar jarrohlik yöli b-n olib taşlanadi; 2)ösimliklarda — töqima yoki organlar ayrim qismlarining nobud bölişi. N. paydo bölişiga noqulay fizik, mexanik (muzlaş, kuyiş, şikastlaniş va b.) va kimyoviy ta'sirotlar (ösimliklarni purkalgan yoki çangitilgan preparatlardan kuyişi) yoki mikroorganizmlar b-n kasallaniş (barglardagi bakterial va zamburuğli doğlar va b.) sabab böladi. N. mahalliy, şuningdek, ösimlikning umumiy kasallanişidan paydo bölişi mumkin. Mas, ğöza barglaridagi N.ni patogen zambu-ruğ (makrosporioz va vilt) yoki bakte-riyalar (gommoz) vujudga keltiradi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕКРОЗ (юн. nekrosis — ўлиш) — 1) тирик организмдаги ҳужайра, тўқима, бутун аъзо ёки унинг бир қисми нобуд бўлиши. Кимёвий ёки физик таъсирлар (ҳарорат, электр токи, кучли кислота ёки ишқорлар, нур энергияси ва б.), шикастланиш, токсинлар (бакте-риал инфекцияларда) сабаб бўлади. Кўпчилик ҳолларда маҳаллий қон айланишининг (тромб, эмболия, инфарқт, гангрена), шунингдек, тўқималар иннервациясининг бузилиши Н. учун қулай шароит туғдиради. Н.да ўзига хос ўзгаришлар ҳужайралар (ядро ва цитоплазма буришиб қолади) ва ҳужайралараро моддада кузатилади. Н. атрофи ажралиб тушади (ҳужайра ядроси ва ци-топлазмаси бужмаяди) ёки йиринглаб ирийди; ҳужайра кемтиги ўрнида чан-дик пайдо бўлади. Н.нинг қуруқ ёки коагуляцион (ўлган ҳужайра қурийди), ҳўл ёки колликвацион (нобуд бўлган ҳужайра ирийди) хили ажратилади. Организмнинг бирор ерида Н. вужудга келиши унинг умумий ҳолатига нохуш таъсир кўрсатади. Тана юзасидаги тўқималар Н.га учраб ириганда, аксари уларда патоген микроблар кўпаяди. Шунинг учун ириган тўқималар жарроҳлик йўли б-н олиб ташланади; 2)ўсимликларда — тўқима ёки органлар айрим қисмларининг нобуд бўлиши. Н. пайдо бўлишига ноқулай физик, механик (музлаш, куйиш, шикастланиш ва б.) ва кимёвий таъсиротлар (ўсимликларни пуркалган ёки чангитилган препаратлардан куйиши) ёки микроорганизмлар б-н касалланиш (барглардаги бактериал ва замбуруғли доғлар ва б.) сабаб бўлади. Н. маҳаллий, шунингдек, ўсимликнинг умумий касалланишидан пайдо бўлиши мумкин. Мас, ғўза баргларидаги Н.ни патоген замбу-руғ (макроспориоз ва вилт) ёки бакте-риялар (гоммоз) вужудга келтиради.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.