Nenetslar muxtor okrugi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 150–151-b. — ziyouz.com

Nenetslar muxtor okrugi (1977 i. 7 okt.dan) — RF Arxangelsk tarkibidagi muxtor okrug. Şim. iktisodiy r-nga kiradi. 1929 y. 15 iyulda mil-liy okrug sifatida taşkil etilgan. Rossii Yevropa qismining çekka şim.- ğarbida joylaşgan. Hududining asosiy qismi Şim. Qutbiy doyra orkasida. Oq, Barens, Peçora va Kara dengizlariga tutaş. Kolguyev va Vaygaç orollarini öz içiga oladi. Mayd. 176,7 ming km2. Aholisi 46,6 ming kişi (1998). Rus, nenets, komilar yaşaydi.

1 km2 ga 0,3 kişi töğri keladi. Şahar aholisi 59,4%. Okrugda 1 şahar va 2 şaharça bor. Poytaxti — Naryan-Mar ş.

Yer yuzasi asosan, tekislik, bir neça past toğlar (kryajlar), Timan kryaji va Pay-Xoy tizmasi (bal. 467 m gaça) bor. Bolşezemelsk va Malozemelij tundralari botqokdaşgan. Iqlimi subarktika iqlimi, yozi salqin, qişi uzoq va sovuq. Yanv.ning örtaça t-rasi —12° dan (jan.-ğarbda) —22° gaça (şim.- şarkda), iyulniki 6° dan (şim. da) 13° gaça (jan.da). Yillik yoğin 350 mm gaça. Töngib yotgan yer köp. Vegetatsiya davri 72—110 kun. Eng katta daryosi — Peçora. Asosan, gleyli tundra va gleyli-torfli, jan.-ğarbda gleyli-podzol tuproqlar tarqalgan. Hududining U4 qismi tundra zonasida. Dare vodiylarida tolzorlar bor. Dare kayirlari va Peçora deltasi ötloq. Hududining köp qismi bugu uçun yaylov. Oq tulki, oq siçqon, quşlardan tundra kakligi, ğoz, ördaklar yaşaydi. Dare va dengizlar baliqqa boy.

Sanoati yoğoç tiliş, baliq konserva, göşt-sut korxonalaridan iborat. Neft, gaz, torf, quriliş materiallari konlari mavjud. Buğuçilik b-n şuğullaniladi, dengizdan baliq ovlanadi. Burka tikiş, sovğa buyumlari i.ç. an'anaviy kayebkorlik hisoblanadi. Yirik korxonalari: «Peçorales», baliqçilik k-ti, Naryan-Mar yoğ z-di va göşt k-ti. Boş sanoat markazi — Naryan-Mar ş. Q.x.da sut çorvaçiligi yetakçi örinda. Kartoşka, sabzavot, turneps ekiladi. Möynali hayvonlar ovlanadi. Peçora daryosida kema katnaydi. Dengiz portlari: Naryan-Mar, Amderma. Yuklar, asosan, avtomobil trans-portida taşiladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕНЕЦЛАР МУХТОР ОКРУГИ (1977 и. 7 окт.дан) — РФ Архангельск таркибидаги мухтор округ. Шим. иктисодий р-нга киради. 1929 й. 15 июлда мил-лий округ сифатида ташкил этилган. России Европа қисмининг чекка шим.- ғарбида жойлашган. Ҳудудининг асосий қисми Шим. Қутбий дойра оркасида. Оқ, Баренц, Печора ва Кара денгизларига туташ. Колгуев ва Вайгач оролларини ўз ичига олади. Майд. 176,7 минг км2. Аҳолиси 46,6 минг киши (1998). Рус, ненец, комилар яшайди.

1 км2 га 0,3 киши тўғри келади. Шаҳар аҳолиси 59,4%. Округда 1 шаҳар ва 2 шаҳарча бор. Пойтахти — Нарьян-Мар ш.

Ер юзаси асосан, текислик, бир неча паст тоғлар (кряжлар), Тиман кряжи ва Пай-Хой тизмаси (бал. 467 м гача) бор. Большеземельск ва Малоземелыж тундралари ботқокдашган. Иқлими субарктика иқлими, ёзи салқин, қиши узоқ ва совуқ. Янв.нинг ўртача т-раси —12° дан (жан.-ғарбда) —22° гача (шим.- шаркда), июлники 6° дан (шим. да) 13° гача (жан.да). Йиллик ёғин 350 мм гача. Тўнгиб ётган ер кўп. Вегетация даври 72—110 кун. Энг катта дарёси — Печора. Асосан, глейли тундра ва глейли-торфли, жан.-ғарбда глейли-подзол тупроқлар тарқалган. Ҳудудининг У4 қисми тундра зонасида. Даре водийларида толзорлар бор. Даре кайирлари ва Печора дельтаси ўтлоқ. Ҳудудининг кўп қисми бугу учун яйлов. Оқ тулки, оқ сичқон, қушлардан тундра каклиги, ғоз, ўрдаклар яшайди. Даре ва денгизлар балиққа бой.

Саноати ёғоч тилиш, балиқ консерва, гўшт-сут корхоналаридан иборат. Нефть, газ, торф, қурилиш материаллари конлари мавжуд. Буғучилик б-н шуғулланилади, денгиздан балиқ овланади. Бурка тикиш, совға буюмлари и.ч. анъанавий каебкорлик ҳисобланади. Йирик корхоналари: «Печоралес», балиқчилик к-ти, Нарьян-Мар ёғ з-ди ва гўшт к-ти. Бош саноат маркази — Нарьян-Мар ш. Қ.х.да сут чорвачилиги етакчи ўринда. Картошка, сабзавот, турнепс экилади. Мўйнали ҳайвонлар овланади. Печора дарёсида кема катнайди. Денгиз портлари: Нарьян-Мар, Амдерма. Юклар, асосан, автомобиль транс-портида ташилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.