Neodarvinizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 153-b. — ziyouz.com
Neodarvinizm (neo... va darvinizm) — genetika rivojlanişining ilk bosqiçida vujudga kelgan va ne-mis olimi A. Veysman asos solgan evo-lyutsion konsepsiya. N.ning asosida uning ta'limoti yotadi. Veysman va uning şogirdlari Darvinnnt tabiiy tanlaniş evolyutsiyaning asosiy omili ekanligi töğrisidagi ta'limotini himoya qilib, darvinizm b-n lamarkizmni birlaştiriş haqidagi har qanday urinişlarga qat'iyan qarşi çiqişgan. Ular lamarkizm prinsiplariga qarşi çiqib, passiv adaptatsiya organlarning maşq qilişi natijasida ke-lib çiqişi mumkin emasligini bayon qilişgan. Orttirilgan (tuğma bulmagan) belgilarning nasldannaslga utişi haqidagi Lamark ta'limotining notöğri ekanligini isbot qilişgan. Mantiqan bu töğri fikrlar Veysmanning «Murtak plazmasining mustaqil-ligi» gipotezasida öz ifodasini topgan. Gipotezaga köra, har bir organizm somatik (tana) va murtak plazmasidan taşkil topgan. Somatik plazma taşki muhit ta'sirida özgarişi mumkin, ammo muhit murtak plazmasiga ta'sir etmaydi va u kelgusi avlodga turğun holda ötadi. Veysman murtak plazmasi faqat taşqi muhitdan emas, balki uni himoya qilib turgan tana plazmasidan ham mustaqil böladi, degan xato ğoyani ilgari surgan. Şunga qaramay, uning murtak plazmasi (yadro)ning irsiyatdagi roli töğrisidagi fikrlari keyinçalik tasdiqlandi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕОДАРВИНИЗМ (нео... ва дарвинизм) — генетика ривожланишининг илк босқичида вужудга келган ва не-мис олими А. Вейсман асос солган эво-люцион концепция. Н.нинг асосида унинг таълимоти ётади. Вейсман ва унинг шогирдлари Дарвинннт табиий танланиш эволюциянинг асосий омили эканлиги тўғрисидаги таълимотини ҳимоя қилиб, дарвинизм б-н ламаркизмни бирлаштириш ҳақидаги ҳар қандай уринишларга қатъиян қарши чиқишган. Улар ламаркизм принципларига қарши чиқиб, пассив адаптация органларнинг машқ қилиши натижасида ке-либ чиқиши мумкин эмаслигини баён қилишган. Орттирилган (туғма булмаган) белгиларнинг наслданнаслга утиши ҳақидаги Ламарк таълимотининг нотўғри эканлигини исбот қилишган. Мантиқан бу тўғри фикрлар Вейсманнинг «Муртак плазмасининг мустақил-лиги» гипотезасида ўз ифодасини топган. Гипотезага кўра, ҳар бир организм соматик (тана) ва муртак плазмасидан ташкил топган. Соматик плазма ташки муҳит таъсирида ўзгариши мумкин, аммо муҳит муртак плазмасига таъсир этмайди ва у келгуси авлодга турғун ҳолда ўтади. Вейсман муртак плазмаси фақат ташқи муҳитдан эмас, балки уни ҳимоя қилиб турган тана плазмасидан ҳам мустақил бўлади, деган хато ғояни илгари сурган. Шунга қарамай, унинг муртак плазмаси (ядро)нинг ирсиятдаги роли тўғрисидаги фикрлари кейинчалик тасдиқланди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.