Neogen sistemasi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 151–153-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Neogen sistemasi (DAVRI), neogen (neo... va yun. genos — tutiliş, yoş) — Yerning geologik tarixida oxirgidan oldingi davrda yotqizilgan toğ jinslari qatlami. N.s.(d.) kaynozoy guruhi (erasi)ga mansub bölib, paleogen sistemasi (davri)dan keyin va an-tropogen sistemasi (davri)dan oldin turadi. Izotop solnoma böyiça N.s.(d.) 25 mln. yil mukaddam boşlangan va 21,75 mln. yildavom etgan. 1833 y. Italiyada ingliz geologi Ç. Layel tomonidan 2 bölim — miotsen (quyi) va pliotsen (yuqori)ga bölingan. Dastlab uçlamçi sistemaning yuqori bölimi sifatida ajratilgan. N.s.(d.) nomi 1853 y. avstriyalik geolog M. Gyorness tomonidan taklif qilingan.

N.s.(d.) hamma joyda miotsen va pliotsen majmuasiga ajratiladi. Miotsen dengiz va gipsli yotqizikdaridan, pliotsen esa gil qum yotqiziqlaridan iborat. Apennin va Bolqon ya.o.larida pli-otsenda köplab vulkan qatlamlari uçraydi. Qora va Kaspiy dengizlari örnida paleogen oxirida Dunyo okeanidan ajralib qolgan havza mavjud bölgan. Pliotsen boşida Kora va Azov dengizlari örnida Pont, keyinroq Kimmeriy köli bölgan, Kaspiy dengizi esa kiçikroq havza körinişida qolgan. Pliotsen oxirida katta dengiz transgressiyasi bölib, u okean b-n tu-taşdi. Kavkazda pliotsenning kalin vulkanik qatlamlari vujudga keldi. Örta dengiz serharakat ölkasida Alp, Karpat, Bolqon, Atlas, Apennin, Kiçik Osiyo, Kavkaz, Pomir, Himolay kabi baland toğlarning hosil bölişi yakunlandi. Jan.-Ğarbiy Osiyoda botiqlarda, asosan, kontinental yotqiziklar töplandi. Tinç okean çekkalarida yirik burmalaniş ölkalari hosil böldi.

N.s.(d.)ning dengiz yotqiziqlari Tinç okeanning butun çekkalari böylab tarqalgan, ular qalin çökin-divulkanogen qatlamlaridan iborat. Uning kattagina qatlamlari Markaziy Amerikadagi orollarda ham mavjud. 1968 y.dan çuqur burğilaş asosida dengiz va okean tubining neogen yotqiziqlari örganila boşlandi. Toğlarning ösişi toğlararo va çekka botiqlarning qosil bölişi b-n birga keçdi. Botiqlarning bukilişi jadallaşib ular yuvilgan jinslar b-n töldirildi. Yer pösti harakati natijasida çökindy qatlamlar siqilib burmalandi. Yoriklar böylab yer yuzasiga çiqqan magma lava qatlamlari körinişida vulkan konuslarini hosil qilgan (Apennin, Kiçik Osiyo, Bolqon ya.o.lari, Kavkaz). N.s.(d.) oxirida içki dengizlar (Qora, Kaspiy, Marmar, Tirren va b.)ning çuqur botikdari vujudga keldi. Ular tubining tuzilişi okeanlarnikiga öxşaş. Indoneziyada keyinçalik orollarga aylangan suv osti gryadalari kötarildi, çuqur suv osti novlari va soyliklar hosil böldi.

Tinç okean çekkalarida materiklar sohilida toğ sistemalari (Kordilyera, And, Kamçatka, Yaponiya, Filippin, Yangi Gvineya) vujudga keldi. Markaziy Osiyodagi toğlar ham şu davrda qosil böldi. Ayni vaqtda Afrika va Osiyoda yoriklar böylab Yer pöstining çuqur rift botiqlari va ularni örab turgan kötarilmalar şakllandi. Yoriklar böylab siljiş zilzila va vulkanizmni kuçaytirdi. N.s.(d.) yotqiziqlarining qalinligi toğ oldi va toğ oraliği botiklarida bir neça km ga yetadi. Qurğoqçil ölkalarda gips, kaliy va b. tuzlarning kalin katlamlari vujudga kelgan. Antarktidada muzliklar N.s.(d.) boşida, şim. ölkalarda esa neogen oxirida hosil bölgan. KaD-burmalaniş ölkalarida vertikal tektonik xarakatlarning neogenda faollaşişi «epiplatformali orogenez» nomini olgan.

Organik dunyosi. Neogen davri ösimliklarining köpgina turkum va turlari hozirgaça sakdanib kelmoqda. Şim. yarim şarda iklim neogen boşida hoz. davrga nisbatan ança ilik, va sernamroq bölgan.

Sibirda keng bargli örmonlar, Fapbiy Yevropaning nisbatan şim. kengliklarida palma, dafna va b. daraxtlar ösgan. Örta Osiyo va Qozoğiston tekisliklarida hoz.ga öxşaşroqdaşt va çöl ösimliklari N.s.(d.) boşlarida ham mavjud bölgan.

Neogen boşlarida Yevropa hududida quruklikdagi fauna keskin yangilangan: xaltalilar, qad. vaxşiy hayvonlar ölib bitgan. Ular örnida hoz. ham yaşab kelayotgan hayvonlarning ajdodlari paydo bölgan. Şim. va Şarqiy Afrikada kontinental yotqiziqlar orasidan maymun skeletlarining ayrim suyaklari topilgan.

Haşarot va kemiruvçilarning yangi turkumlari paydo böldi. Şim. Amerika sut emizuvçilari boşqalardan xoli rivojlandi. Neogen örtalarida Yevropa va Osiyoning keng hududlarida daştga xos hayvonlar tarqaldi. Neogen oxirida hozirgaça tropik mintaqalarda yaşab kelayotgan köpgina hayvon turkumlari Yevropada yöqolib ketdi. Jan. Amerika N.s.(d.)da köp vaqt aloqida materik bölganligi uçun u yerda Şim. yarim şarda uçramaydigan öziga xos fauna (xaltalilar, tuyokdilar, kemi-ruvçilar va yassi burun maymunlar) rivojlandi. Faqat pliotsen örtalarida Şim. Amerikadan köplab hayvonlar jan.ga tomon siljidi. Avstraliya paleogen boşidan alox.ida bölib, u yerda yirik xaltalilar yaşagan.

N.s.(d.)ning dengiz faunasida plastinkajabralilar va qorinoyokli mollyuskalar, foraminiferalar köp va xilma xil bölgan. Ularning köplari qozirda ham yaşab kelmoqda. Forami-nifera va ostrakodalar muhim stratigrafik ahamiyatga ega.

Neogen qatlamlari b-n köpgina foydali qazilma konlari boğliq. Çökindi foydali qazilmalardan eng muhi-mi Yaqin va Örta Şarq, Farğona, Kaliforniya, Karpatoldi va b. joylardagi tof oldi bukilmalarida neft va gazdir. Neogen yotqiziklarida qönğir kumir va lignit ham köp uçraydi. Ol-tingugurt, tuz (Örta Osiyo), titan, qalay, rutil, sirkoniyning soçma konlari bor. Simob, qörğoşin, pyx, surma va b. elementlar koni intruziv va effuziv jinslar b-n boğliq. Okeanlarda neft va gaz qumgilli şel-flarda (Meksika qöltiği, Örta dengiz, Bering dengizi va b.) uçraydi. Avstraliya şim.-şarqidagi şelfda mahsuldor qatlam miotsen rifiga man-sub. Temir-marganetsli konkretsiyalari ham istiqbolli.

Ad.: Xain V. Ye., Ronov A. B., Baluxovskiy A. N., Neogenoviye litologiçeskiye formatsii kontinentov, 1979.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОГЕН СИСТЕМАСИ (ДАВРИ), неоген (нео... ва юн. genos — тутилиш, ёш) — Ернинг геологик тарихида охиргидан олдинги даврда ётқизилган тоғ жинслари қатлами. Н.с.(д.) кайнозой гуруҳи (эраси)га мансуб бўлиб, палеоген системаси (даври)дан кейин ва ан-тропоген системаси (даври)дан олдин туради. Изотоп солнома бўйича Н.с.(д.) 25 млн. йил мукаддам бошланган ва 21,75 млн. йилдавом этган. 1833 й. Италияда инглиз геологи Ч. Лайель томонидан 2 бўлим — миоцен (қуйи) ва плиоцен (юқори)га бўлинган. Дастлаб учламчи системанинг юқори бўлими сифатида ажратилган. Н.с.(д.) номи 1853 й. австриялик геолог М. Гёрнесс томонидан таклиф қилинган.

Н.с.(д.) ҳамма жойда миоцен ва плиоцен мажмуасига ажратилади. Миоцен денгиз ва гипсли ётқизикдаридан, плиоцен эса гил қум ётқизиқларидан иборат. Апеннин ва Болқон я.о.ларида пли-оценда кўплаб вулкан қатламлари учрайди. Қора ва Каспий денгизлари ўрнида палеоген охирида Дунё океанидан ажралиб қолган ҳавза мавжуд бўлган. Плиоцен бошида Кора ва Азов денгизлари ўрнида Понт, кейинроқ Киммерий кўли бўлган, Каспий денгизи эса кичикроқ ҳавза кўринишида қолган. Плиоцен охирида катта денгиз трансгрессияси бўлиб, у океан б-н ту-ташди. Кавказда плиоценнинг калин вулканик қатламлари вужудга келди. Ўрта денгиз серҳаракат ўлкасида Альп, Карпат, Болқон, Атлас, Апеннин, Кичик Осиё, Кавказ, Помир, Ҳимолай каби баланд тоғларнинг ҳосил бўлиши якунланди. Жан.-Ғарбий Осиёда ботиқларда, асосан, континентал ётқизиклар тўпланди. Тинч океан чеккаларида йирик бурмаланиш ўлкалари ҳосил бўлди.

Н.с.(д.)нинг денгиз ётқизиқлари Тинч океаннинг бутун чеккалари бўйлаб тарқалган, улар қалин чўкин-дивулканоген қатламларидан иборат. Унинг каттагина қатламлари Марказий Америкадаги оролларда ҳам мавжуд. 1968 й.дан чуқур бурғилаш асосида денгиз ва океан тубининг неоген ётқизиқлари ўрганила бошланди. Тоғларнинг ўсиши тоғлараро ва чекка ботиқларнинг қосил бўлиши б-н бирга кечди. Ботиқларнинг букилиши жадаллашиб улар ювилган жинслар б-н тўлдирилди. Ер пўсти ҳаракати натижасида чўкиндй қатламлар сиқилиб бурмаланди. Ёриклар бўйлаб ер юзасига чиққан магма лава қатламлари кўринишида вулкан конусларини ҳосил қилган (Апеннин, Кичик Осиё, Болқон я.о.лари, Кавказ). Н.с.(д.) охирида ички денгизлар (Қора, Каспий, Мармар, Тиррен ва б.)нинг чуқур ботикдари вужудга келди. Улар тубининг тузилиши океанларникига ўхшаш. Индонезияда кейинчалик оролларга айланган сув ости грядалари кўтарилди, чуқур сув ости новлари ва сойликлар ҳосил бўлди.

Тинч океан чеккаларида материклар соҳилида тоғ системалари (Кордильера, Анд, Камчатка, Япония, Филиппин, Янги Гвинея) вужудга келди. Марказий Осиёдаги тоғлар ҳам шу даврда қосил бўлди. Айни вақтда Африка ва Осиёда ёриклар бўйлаб Ер пўстининг чуқур рифт ботиқлари ва уларни ўраб турган кўтарилмалар шаклланди. Ёриклар бўйлаб силжиш зилзила ва вулканизмни кучайтирди. Н.с.(д.) ётқизиқларининг қалинлиги тоғ олди ва тоғ оралиғи ботикларида бир неча км га етади. Қурғоқчил ўлкаларда гипс, калий ва б. тузларнинг калин катламлари вужудга келган. Антарктидада музликлар Н.с.(д.) бошида, шим. ўлкаларда эса неоген охирида ҳосил бўлган. КаД-бурмаланиш ўлкаларида вертикал тектоник харакатларнинг неогенда фаоллашиши «эпиплатформали орогенез» номини олган.

Органик дунёси. Неоген даври ўсимликларининг кўпгина туркум ва турлари ҳозиргача сакданиб келмоқда. Шим. ярим шарда иклим неоген бошида ҳоз. даврга нисбатан анча илик, ва сернамроқ бўлган.

Сибирда кенг баргли ўрмонлар, Fapбий Европанинг нисбатан шим. кенгликларида пальма, дафна ва б. дарахтлар ўсган. Ўрта Осиё ва Қозоғистон текисликларида ҳоз.га ўхшашроқдашт ва чўл ўсимликлари Н.с.(д.) бошларида ҳам мавжуд бўлган.

Неоген бошларида Европа ҳудудида қурукликдаги фауна кескин янгиланган: халталилар, қад. вахший ҳайвонлар ўлиб битган. Улар ўрнида ҳоз. ҳам яшаб келаётган ҳайвонларнинг аждодлари пайдо бўлган. Шим. ва Шарқий Африкада континентал ётқизиқлар орасидан маймун скелетларининг айрим суяклари топилган.

Ҳашарот ва кемирувчиларнинг янги туркумлари пайдо бўлди. Шим. Америка сут эмизувчилари бошқалардан холи ривожланди. Неоген ўрталарида Европа ва Осиёнинг кенг ҳудудларида даштга хос ҳайвонлар тарқалди. Неоген охирида ҳозиргача тропик минтақаларда яшаб келаётган кўпгина ҳайвон туркумлари Европада йўқолиб кетди. Жан. Америка Н.с.(д.)да кўп вақт алоқида материк бўлганлиги учун у ерда Шим. ярим шарда учрамайдиган ўзига хос фауна (халталилар, туёкдилар, кеми-рувчилар ва ясси бурун маймунлар) ривожланди. Фақат плиоцен ўрталарида Шим. Америкадан кўплаб ҳайвонлар жан.га томон силжиди. Австралия палеоген бошидан алох.ида бўлиб, у ерда йирик халталилар яшаган.

Н.с.(д.)нинг денгиз фаунасида пластинкажабралилар ва қориноёкли моллюскалар, фораминифералар кўп ва хилма хил бўлган. Уларнинг кўплари қозирда ҳам яшаб келмоқда. Форами-нифера ва остракодалар муҳим стратиграфик аҳамиятга эга.

Неоген қатламлари б-н кўпгина фойдали қазилма конлари боғлиқ. Чўкинди фойдали қазилмалардан энг муҳи-ми Яқин ва Ўрта Шарқ, Фарғона, Калифорния, Карпатолди ва б. жойлардаги tof олди букилмаларида нефть ва газдир. Неоген ётқизикларида қўнғир кумир ва лигнит ҳам кўп учрайди. Ол-тингугурт, туз (Ўрта Осиё), титан, қалай, рутил, цирконийнинг сочма конлари бор. Симоб, қўрғошин, pyx, сурма ва б. элементлар кони интрузив ва эффузив жинслар б-н боғлиқ. Океанларда нефть ва газ қумгилли шель-фларда (Мексика қўлтиғи, Ўрта денгиз, Беринг денгизи ва б.) учрайди. Австралия шим.-шарқидаги шельфда маҳсулдор қатлам миоцен рифига ман-суб. Темир-марганецли конкрециялари ҳам истиқболли.

Ад.: Хаин В. Е., Ронов А. Б., Балуховский А. Н., Неогеновые литологические формации континентов, 1979.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.