Neokantçilik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154-b. — ziyouz.com
Neokantçilik — falsafiy oqim. 19-a.ning 2-yarmi —20-a. boşida, aso-san Germaniyada vujudga kelgan. Kant falsafasini tiklaşga, uni qayta işlaşga urinadi. N. vakillari Kantning «narsa özida» degan tuşunçasini rad etib, bilişning aprior (tajribadan xoli) ekanligini isbotlamoqçi bölişgan. Ular dunyoni biliş faqat aniq fanlarning vazifasi, falsafaning vazifasi esa ilmiy bilişning uslubiy va mantiqiy asoslarini işlab çiqişdan iborat deb hisoblaydi. Neokantçilar tuşunçani voqelikdan ajratib qöyadi va uni öz-özidan rivojlanuvçi tafakkur mahsuli deb tuşuntiradi. Neokantçilarning ijtimoiy-siyosiy qaraşlari xilma-xil bölib, ular, asosan, islohotlar vasiyosiy yonbosişlarni tarğib qiluvçi siyosiy guruhlar mavqeini ifodalar edi. Keyinçalik N. fiziologik (G. Gelm-gols, F.A.Lange), psixologik (L. Nelson), tanqidiy realizm (A. Ril), Marburg maktabi, Baden maktabi, fiksionalizm (X. Fayxinger), fransuz neokrititsizmi (Ş. Renuvye) kabi bir qança yönalişlarni birlaştirdi. N. etikasi asosida borliq va uning zaruriyatini qarama-qarşi qöyiş yotadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕОКАНТЧИЛИК — фалсафий оқим. 19-а.нинг 2-ярми —20-а. бошида, асо-сан Германияда вужудга келган. Кант фалсафасини тиклашга, уни қайта ишлашга уринади. Н. вакиллари Кантнинг «нарса ўзида» деган тушунчасини рад этиб, билишнинг априор (тажрибадан холи) эканлигини исботламоқчи бўлишган. Улар дунёни билиш фақат аниқ фанларнинг вазифаси, фалсафанинг вазифаси эса илмий билишнинг услубий ва мантиқий асосларини ишлаб чиқишдан иборат деб ҳисоблайди. Неокантчилар тушунчани воқеликдан ажратиб қўяди ва уни ўз-ўзидан ривожланувчи тафаккур маҳсули деб тушунтиради. Неокантчиларнинг ижтимоий-сиёсий қарашлари хилма-хил бўлиб, улар, асосан, ислоҳотлар васиёсий ёнбосишларни тарғиб қилувчи сиёсий гуруҳлар мавқеини ифодалар эди. Кейинчалик Н. физиологик (Г. Гельм-гольц, Ф.А.Ланге), психологик (Л. Нельсон), танқидий реализм (А. Риль), Марбург мактаби, Баден мактаби, фикционализм (X. Файхингер), француз неокритицизми (Ш. Ренувье) каби бир қанча йўналишларни бирлаштирди. Н. этикаси асосида борлиқ ва унинг заруриятини қарама-қарши қўйиш ётади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.