Neokeynsçilik

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 154–155-b. — ziyouz.com

Neokeynsçilik - iqtisodiyot ni tartibga soliş böyiça nazariya, keynsçiliknnng 2-jahon uruşidan söng yuzaga kelgan, tarixiy şaroitga moslaşgan şakli. N.ning tanikli vakillari — R. Xarrod, N. Kaldor, J. Robinson, Ye. Domar, A. Xansen. N. 20-a.ning 50- y.lari boşida jahondagi iqtiso-diy inqiroz, ilmiy-texnika inqilo-bi, mustamlakaçilikning yemirilişi ta'sirida şakllandi. Yangi tarixiy şaroitda iqtisodiy ösiş sur'atlari ança pasaydi, inqirozlar davri tez-tez takrorlanadigan bölib qoldi. Bu şaroitlarda nazariya va iqtisodiy siyosat J. M. Keyns ğoyalari b-n çegaralanişi mumkin emas edi. N. asosiy e'tiborni kengaytirilgan takror i.ç. ning miqdoriy boğlanişlariga qaratdi. Iqtisodiy ösiş muammolariga davlatning eng muhim iqtisodiy siyosati sifatida qaraladigan böldi. N.ga köra, kapitalistik (bozor) iqtisodiyot yangi şaroitda iktisodiy muvozanatni sti-xiyali tartibga soliş mexanizmini yöqotadi va uni davlat tomonidan do-imiy va bevosita tartibga soliş za-rurati yuzaga keladi. Şu sababli iqti-sodiyotni davlat tomonidan tartibga solişning asosiy muammolari ham özgarib, inqirozga qarşi tartibga solişning bandlik nazariyasidan iqtisodiy usiş nazariyasiga katta e'tibor berildi.

N. metodologiyasida takror i.ç. muammolariga makroiqtisodiy, xalq xöjaligi nuqtai nazaridan yondoşuv mavjud. Unda milliy daromad, umumiy ij-timoiy mahsulot, umumiy talab va tak-lif, umumiy investitsiya va b. kategoriyalardan foydalaniladi, ular takror i.ç. jarayonining ba'zi bir eng umumiy miqdoriy boğlanişlarini tahlil qilişga imkon beradi. J. M.

Keynsning takror i.ç., şuningdek, multiplikator nazariyasi töldiriladi. N. akselerator nazariyasini ilgari surdi. Ikkala nazariyani birlaştiriş natijasida takror i.ç.ning kengayişini ijtimoiy-iqtisodiy jarayon sifatida emas, balki texnika-iqtiso-diy jarayon deb tuşuntiriladi. N. tarafdorlari kengaytirilgan takror i.ç.ning öziga xos formulalarini yaratdilar va uni iqtisodiy ösiş modellari, deb atadilar. Ye. Domar va R. Xarrod tomonidan işlab çiqilgan iqtisodiy ösiş modelida (Xarrod— Domar modeli) iqtisodiyotni mö'tadil sur'atlarda ösişi dinamik bar-qarorlikning asosiy şarti sifatida qaraladi. Dinamik barqarorlik va do-imiy ösişga erişiş avtomatik ra-vişda bölmasligi, balki davlatning iqtisodiyotda faol iştiroki tufayli röy berişi mumkinligi ta'kidlanadi. Daromad ösişini ta'minlaşda investitsiyalarning roli, i.ç. kuvvatlarining oşirilişi muhim, ya'ni iqtisodiy ösiş bandlikka yordam beradi. N. ta'limoti çuqur inqirozlar, uruş va uruşdan keyingi davrlar uçun samarali böldi. 20-a.ning 70-y.laridan boşlab N. ta'limotiga nisbatan davlatning iqtisodiyotga aralaşuvi böyiça neoliberalizm ğoyalari oldingi öringa çikdi.

Abduxalil Razzoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОКЕЙНСЧИЛИК - иқтисодиёт ни тартибга солиш бўйича назария, кейнсчиликнннг 2-жаҳон урушидан сўнг юзага келган, тарихий шароитга мослашган шакли. Н.нинг таникли вакиллари — Р. Харрод, Н. Калдор, Ж. Робинсон, Е. Домар, А. Хансен. Н. 20-а.нинг 50- й.лари бошида жаҳондаги иқтисо-дий инқироз, илмий-техника инқило-би, мустамлакачиликнинг емирилиши таъсирида шаклланди. Янги тарихий шароитда иқтисодий ўсиш суръатлари анча пасайди, инқирозлар даври тез-тез такрорланадиган бўлиб қолди. Бу шароитларда назария ва иқтисодий сиёсат Ж. М. Кейнс ғоялари б-н чегараланиши мумкин эмас эди. Н. асосий эътиборни кенгайтирилган такрор и.ч. нинг миқдорий боғланишларига қаратди. Иқтисодий ўсиш муаммоларига давлатнинг энг муҳим иқтисодий сиёсати сифатида қараладиган бўлди. Н.га кўра, капиталистик (бозор) иқтисодиёт янги шароитда иктисодий мувозанатни сти-хияли тартибга солиш механизмини йўқотади ва уни давлат томонидан до-имий ва бевосита тартибга солиш за-рурати юзага келади. Шу сабабли иқти-содиётни давлат томонидан тартибга солишнинг асосий муаммолари ҳам ўзгариб, инқирозга қарши тартибга солишнинг бандлик назариясидан иқтисодий усиш назариясига катта эътибор берилди.

Н. методологиясида такрор и.ч. муаммоларига макроиқтисодий, халқ хўжалиги нуқтаи назаридан ёндошув мавжуд. Унда миллий даромад, умумий иж-тимоий маҳсулот, умумий талаб ва так-лиф, умумий инвестиция ва б. категориялардан фойдаланилади, улар такрор и.ч. жараёнининг баъзи бир энг умумий миқдорий боғланишларини таҳлил қилишга имкон беради. Ж. М.

Кейнснинг такрор и.ч., шунингдек, мультипликатор назарияси тўлдирилади. Н. акселератор назариясини илгари сурди. Иккала назарияни бирлаштириш натижасида такрор и.ч.нинг кенгайишини ижтимоий-иқтисодий жараён сифатида эмас, балки техника-иқтисо-дий жараён деб тушунтирилади. Н. тарафдорлари кенгайтирилган такрор и.ч.нинг ўзига хос формулаларини яратдилар ва уни иқтисодий ўсиш моделлари, деб атадилар. Е. Домар ва Р. Харрод томонидан ишлаб чиқилган иқтисодий ўсиш моделида (Харрод— Домар модели) иқтисодиётни мўътадил суръатларда ўсиши динамик бар-қарорликнинг асосий шарти сифатида қаралади. Динамик барқарорлик ва до-имий ўсишга эришиш автоматик ра-вишда бўлмаслиги, балки давлатнинг иқтисодиётда фаол иштироки туфайли рўй бериши мумкинлиги таъкидланади. Даромад ўсишини таъминлашда инвестицияларнинг роли, и.ч. кувватларининг оширилиши муҳим, яъни иқтисодий ўсиш бандликка ёрдам беради. Н. таълимоти чуқур инқирозлар, уруш ва урушдан кейинги даврлар учун самарали бўлди. 20-а.нинг 70-й.ларидан бошлаб Н. таълимотига нисбатан давлатнинг иқтисодиётга аралашуви бўйича неолиберализм ғоялари олдинги ўринга чикди.

Абдухалил Раззоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.