Neoklassik iktisodiy nazariya

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 155–156-b. — ziyouz.com

Neoklassik iktisodiy nazariya — iqtisodiy nazariyada marjinalizm ğoyalari an'analarini davom ettirgan yetakçi yönaliş. Bu nazariyaning eng maşqur vakillari A. Marşall (Buyuk Britaniya), L. Valras (Şveysariya), J. Klark (AKD1), K. Viksel (Şvetsiya), A. Pareto (Italiya), P. Samuelson, K. Errou (AKD1) va b. Hozir jaqondagi iqtisodçilarning aksari-yat qismi N. i. n. tarafdorlaridir. Mazkur nazariya marjinalistik ta-moyillar asosida şakllanib, 20-a. dan N. i. n. deb nomlandi.

N. i. n.da raqobatli bozorda tovarlar, xizmatlar narxining şakllanişini va i.ç. omillarini örganiş uçun eng sönggi — meyoriy kattaliklar — meyoriy naflilik va meyoriy unum-dorlik, meyoriy tuşumlar, meyoriy xarajatlar va b. tahlillari qöllaniladi. I. ç. omillari va tovarlarning bozor narxi ularning kamyobligi b-n boğliq. N. i. n. nuqtai nazariga kura, meyoriy miqdorlar kişilar özlarining iqtisodiy faoliyatida qabul qila-digan qarorlarida hal qiluvçi örinni egallaydi. N. i. n.ning asosiy goyasi mukammal raqobat muvozanatli iqti-sodiyotni yaratadi degan qaraşdan

iborat. Şuningdek, bu nazariyada iqti-sodiyot tavsifiga mikroiqtisodiy yondaşuvlar ustunlik qiladi. D. Rikardo va K. Marks davrida katta munozara-ixtiloflarga sabab bölgan daromadlarni taqsimlaş nazariyasi masalasida neoklassiklar uni juda tinç va jön yöl b-n hal etadilar: har qanday i.ç. omili egasi bu omilning meyoriy unumdorligiga, ya'ni qöşimça yollangan işçi işlab çiqargan yoki kapi-talning qöşimça birligi yaratgan mah-sulotga teng daromad oladi. N. i. n. xar qanday bozorni talab va taklif egri çiziqlari yordamida tahlil qiladi. Talab va taklif egri çiziklari kesi-şadigan nuqta ne'matlarning muvozanatli narxini va muvozanatli mikdorini körsatib beradi.

A. Marşall 1890 y.da yozilgan «Iqtisodiyot tamoyillari» asarida «siyosiy iqtisod» tuşunçasidan voz keçdi va «economics» tuşunçasini qölladi. Bu tuşunçaning yuzaga kelişi iqtisodiyotni siyosatdan xalos qiliş b-n barobar voqea edi. Çunki davlatning iqtisodiyotga aralaşuvçi hamma vaqt ham samarali bölavermagan. 1902 y.dan boşlab «Ekonomiks» kursi Kembrij un-tida öqitila boşlandi. Yangi yönaliş tarafdorlari erkin raqobat va bozor ğoyasini yana jonlantirdilar, bozor iqtisodiyoti şaroitida davlatning rolini keskin çeklaş kerakligini körsatib berişdi. N. i. n.larning bir qança maktablari mavjud: Avstriya maktabi, Lozanna (matematik) maktabi, Kembrij (ingliz) maktabi, Amerika maktabi. Keyingi davrda (P. Samuelson) «neoklassik sintez» konsep-siyasi xam paydo böldi. «Neoklassik sintez» bu aslida hozirgi neokeynsçilik va neoliberal goyalarni ilk neoklassik karaşlar b-n birlaştirib, uyğunlaşti-rilişidir.

Hoz. davrda, ayniqsa, rivojlangan mamlakatlarda N. i. n. iktisodiyot fanining amalda barça muammolariga nisbatan qöllaniladi.

/Id: Razzoqov A. vab., Iqtisodiy ta'limotlar tarixi, T., 2002.

Abduxalil Razzoqov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОКЛАССИК ИКТИСОДИЙ НАЗАРИЯ — иқтисодий назарияда маржинализм ғоялари анъаналарини давом эттирган етакчи йўналиш. Бу назариянинг энг машқур вакиллари А. Маршалл (Буюк Британия), Л. Вальрас (Швейцария), Ж. Кларк (АКД1), К. Виксель (Швеция), А. Парето (Италия), П. Самуэльсон, К. Эрроу (АКД1) ва б. Ҳозир жақондаги иқтисодчиларнинг аксари-ят қисми Н. и. н. тарафдорларидир. Мазкур назария маржиналистик та-мойиллар асосида шаклланиб, 20-а. дан Н. и. н. деб номланди.

Н. и. н.да рақобатли бозорда товарлар, хизматлар нархининг шаклланишини ва и.ч. омилларини ўрганиш учун энг сўнгги — меъёрий катталиклар — меъёрий нафлилик ва меъёрий унум-дорлик, меъёрий тушумлар, меъёрий харажатлар ва б. таҳлиллари қўлланилади. И. ч. омиллари ва товарларнинг бозор нархи уларнинг камёблиги б-н боғлиқ. Н. и. н. нуқтаи назарига кура, меъёрий миқдорлар кишилар ўзларининг иқтисодий фаолиятида қабул қила-диган қарорларида ҳал қилувчи ўринни эгаллайди. Н. и. н.нинг асосий гояси мукаммал рақобат мувозанатли иқти-содиётни яратади деган қарашдан

иборат. Шунингдек, бу назарияда иқти-содиёт тавсифига микроиқтисодий ёндашувлар устунлик қилади. Д. Рикардо ва К. Маркс даврида катта мунозара-ихтилофларга сабаб бўлган даромадларни тақсимлаш назарияси масаласида неоклассиклар уни жуда тинч ва жўн йўл б-н ҳал этадилар: ҳар қандай и.ч. омили эгаси бу омилнинг меъёрий унумдорлигига, яъни қўшимча ёлланган ишчи ишлаб чиқарган ёки капи-талнинг қўшимча бирлиги яратган маҳ-сулотга тенг даромад олади. Н. и. н. хар қандай бозорни талаб ва таклиф эгри чизиқлари ёрдамида таҳлил қилади. Талаб ва таклиф эгри чизиклари кеси-шадиган нуқта неъматларнинг мувозанатли нархини ва мувозанатли микдорини кўрсатиб беради.

А. Маршалл 1890 й.да ёзилган «Иқтисодиёт тамойиллари» асарида «сиёсий иқтисод» тушунчасидан воз кечди ва «economics» тушунчасини қўллади. Бу тушунчанинг юзага келиши иқтисодиётни сиёсатдан халос қилиш б-н баробар воқеа эди. Чунки давлатнинг иқтисодиётга аралашувчи ҳамма вақт ҳам самарали бўлавермаган. 1902 й.дан бошлаб «Экономикс» курси Кембриж ун-тида ўқитила бошланди. Янги йўналиш тарафдорлари эркин рақобат ва бозор ғоясини яна жонлантирдилар, бозор иқтисодиёти шароитида давлатнинг ролини кескин чеклаш кераклигини кўрсатиб беришди. Н. и. н.ларнинг бир қанча мактаблари мавжуд: Австрия мактаби, Лозанна (математик) мактаби, Кембриж (инглиз) мактаби, Америка мактаби. Кейинги даврда (П. Самуэльсон) «неоклассик синтез» концеп-цияси хам пайдо бўлди. «Неоклассик синтез» бу аслида ҳозирги неокейнсчилик ва неолиберал гояларни илк неоклассик карашлар б-н бирлаштириб, уйғунлашти-рилишидир.

Ҳоз. даврда, айниқса, ривожланган мамлакатларда Н. и. н. иктисодиёт фанининг амалда барча муаммоларига нисбатан қўлланилади.

/Id: Раззоқов А. ваб., Иқтисодий таълимотлар тарихи, Т., 2002.

Абдухалил Раззоқов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.