Neoklassitsizm

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 156–157-b. — ziyouz.com

Neoklassitsizm - 19-a. 2-yarmi -20-a.lar san'atida antik san'at, Uyğoniş davri san'ati va klassitsizmning mumtoz an'analariga tayangan ijtimoiy yönaliş va ğoyaviy mazmun jihatidan turliça bölgan oqimlarni ifodalovçi atama. N. (ötmiş san'atga murojaat etiş dasturi sifatida) jonli borliqqa qandaydir «abadiy» estetik qadriyatlarni qarama-qarşi qöyişga intiliş zaminida paydo bölgan (rassom X. Mare, A. Feyerbax, haykaltaroş A. Xildebrand va b.). «N.» atamasi 17- a. — 18-a. 1-yarmidagi klassi-sizmdan farqlaş maqsadida 18-a. 2-yarmi —19-a. 1-çoragidagi klassitsizmga nisbatan ham qöllanadi. N., ayniqsa, me'morlik va tasviriy san'atda keng tar-qaldi, şuningdek, adabiyot va musiqa taraqqiyotiga ham ta'sir körsatgan.

Me'morlikda 20-a. boşlarida modernning öta haşamdor va noaniq kurilmalariga aks ta'sir sifatida yorqin namoyon böldi (O. Perre — Fransiya; P. Berens — Germaniya; O. Vagner — Avstriya va b.). 30-y.larda Italiya va Germaniya me'morligida dabdabali inşootlar qurilişida keng qöllandi. 50-y.lardan, asosan, AQŞ rasmiy inşootlarida rivojlandi (E. Stoun, G. Groppius, F. Jonson va b.), Rossiya (I. Joltovskiy, I. Fomin va b.) me'morlari ijodida namoyon böldi.

Tasviriy san'atda «N.» atamasi keng qamrovli bölib, turli badi-iy oqimlarga nisbatan qöllanadi, klassik obrazning içki uyğunligini zamonaviy hayotdagi nomutanosiblik-ka qarama-qarşi qöyiş xohişi kuçli ifodalanadi. N.ning hayratga so-luvçi ayrim nuqtalari prerafaelitlar (19- a. örtalari) ijodida seziladi. Yaxlit hodisa sifatida nemis neoide-alizmi (1870-y. oxiri)ning nazariy qaraşlari va amaliyotida namoyon böldi; imperessionizmdan ta'sirla-niş körinişlaridan biri sifatida kengtarqaldi. 19-a. oxiri —20-a. boşlarida sönggi akademik an'analar b-n antik san'at dasturlarini uyğunlaştirgan N. modern uslubi b-n yaqinlaşgan. Haykaltaroşlar A. Mayol, E. A. Burdel (Fransiya), G. Vigelann (Norvegiya), K. Milles (Şvetsiya), S. T. Konenkov, A. T. Matveyev, S.D. Merkurov (Rossiya) va b., rassomlar F. Xodler (Şveysariya), P. Tovi de Şavann, M. Deni (Fransiya), V. A. Serov, A. Ye. Yakovlev (Rossiya) va b. ijodida insonpar-varlik asoslari sakdandi. 20—30-y. lar tasviriy san'atida ba'zi oqimlar (futurizm, kubizm va b.)ga javob tarzida paydo bölgan oqim va yönalişlarning ham N.ga aloqadorligi kuzatiladi. Öz navbatida N. xam Germaniya, AQŞ va b. mamlakatlar san'ati oqimlariga ta'sir körsatgan.

M usik, ada 20-a.da musiqiy romantizm va, ayniqsa, ekspressionizm uslublariga aks ta'sir sifatida rivoj topgan. Ilk klassik hamda undan ol-din bölgan ba'zi uslublar (Mas, ba-rokko) ning musiqiy xususiyatlarini tiklaşga asoslangan. N. asarlari po-lifonik vositalarning rivojlangan-ligi, musiqa şakli mantiqiy qoidalariga asoslanganligi, badiiy obrazlar obyektiv ruxda yaratilganligi b-n ajralib turadi. Yirik vakillari: I. Stravinskiy, P. Xindemit, B.Bartok, A. Kazella, O. Respigi, A. Lyutoslavskiy va b. Özbekistonda N.ga F. Yanov-Yanovskiy, T. Qurbonov va b. murojaat qilgan.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОКЛАССИЦИЗМ - 19-а. 2-ярми -20-а.лар санъатида антик санъат, Уйғониш даври санъати ва классицизмнинг мумтоз анъаналарига таянган ижтимоий йўналиш ва ғоявий мазмун жиҳатидан турлича бўлган оқимларни ифодаловчи атама. Н. (ўтмиш санъатга мурожаат этиш дастури сифатида) жонли борлиққа қандайдир «абадий» эстетик қадриятларни қарама-қарши қўйишга интилиш заминида пайдо бўлган (рассом X. Маре, А. Фейербах, ҳайкалтарош А. Хильдебранд ва б.). «Н.» атамаси 17- а. — 18-а. 1-ярмидаги класси-цизмдан фарқлаш мақсадида 18-а. 2-ярми —19-а. 1-чорагидаги классицизмга нисбатан ҳам қўлланади. Н., айниқса, меъморлик ва тасвирий санъатда кенг тар-қалди, шунингдек, адабиёт ва мусиқа тараққиётига ҳам таъсир кўрсатган.

Меъморликда 20-а. бошларида модерннинг ўта ҳашамдор ва ноаниқ курилмаларига акс таъсир сифатида ёрқин намоён бўлди (О. Перре — Франция; П. Беренс — Германия; О. Вагнер — Австрия ва б.). 30-й.ларда Италия ва Германия меъморлигида дабдабали иншоотлар қурилишида кенг қўлланди. 50-й.лардан, асосан, АҚШ расмий иншоотларида ривожланди (Э. Стоун, Г. Гроппиус, Ф. Жонсон ва б.), Россия (И. Жолтовский, И. Фомин ва б.) меъморлари ижодида намоён бўлди.

Тасвирий санъатда «Н.» атамаси кенг қамровли бўлиб, турли бади-ий оқимларга нисбатан қўлланади, классик образнинг ички уйғунлигини замонавий ҳаётдаги номутаносиблик-ка қарама-қарши қўйиш хоҳиши кучли ифодаланади. Н.нинг ҳайратга со-лувчи айрим нуқталари прерафаэлитлар (19- а. ўрталари) ижодида сезилади. Яхлит ҳодиса сифатида немис неоиде-ализми (1870-й. охири)нинг назарий қарашлари ва амалиётида намоён бўлди; имперессионизмдан таъсирла-ниш кўринишларидан бири сифатида кенгтарқалди. 19-а. охири —20-а. бошларида сўнгги академик анъаналар б-н антик санъат дастурларини уйғунлаштирган Н. модерн услуби б-н яқинлашган. Ҳайкалтарошлар А. Майоль, Э. А. Бурдель (Франция), Г. Вигеланн (Норвегия), К. Миллес (Швеция), С. Т. Коненков, А. Т. Матвеев, С.Д. Меркуров (Россия) ва б., рассомлар Ф. Ходлер (Швейцария), П. Тови де Шаванн, М. Дени (Франция), В. А. Серов, А. Е. Яковлев (Россия) ва б. ижодида инсонпар-варлик асослари сакданди. 20—30-й. лар тасвирий санъатида баъзи оқимлар (футуризм, кубизм ва б.)га жавоб тарзида пайдо бўлган оқим ва йўналишларнинг ҳам Н.га алоқадорлиги кузатилади. Ўз навбатида Н. хам Германия, АҚШ ва б. мамлакатлар санъати оқимларига таъсир кўрсатган.

М усик, ада 20-а.да мусиқий романтизм ва, айниқса, экспрессионизм услубларига акс таъсир сифатида ривож топган. Илк классик ҳамда ундан ол-дин бўлган баъзи услублар (Мас, ба-рокко) нинг мусиқий хусусиятларини тиклашга асосланган. Н. асарлари по-лифоник воситаларнинг ривожланган-лиги, мусиқа шакли мантиқий қоидаларига асосланганлиги, бадиий образлар объектив рухда яратилганлиги б-н ажралиб туради. Йирик вакиллари: И. Стравинский, П. Хиндемит, Б.Барток, А. Казелла, О. Респиги, А. Лютославский ва б. Ўзбекистонда Н.га Ф. Янов-Яновский, Т. Қурбонов ва б. мурожаат қилган.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.