Neolit

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 157–159-b. — ziyouz.com

Neolit (neo... va yun. lithos — toş) — yangi toş davri, toş davrining sönggi bosqiçi. Osiyo va Yevropa mintaqalarida qayd etilgan va qazib örga-nilgan. N. davri osori atiqalarining aksariyati mil. av. 6—3-ming yilliklar b-n sanaladi. Toş davrinçt bu yangi bosqiçi qariyb 3 ming yil davom etgan. N. davrida odamzodning tur-muş tarzi va iqtisodiy hayotida bir qator yirik tub özgarişlar sodir böladi. Ovçilik va terimçilik kabi tabiatga boqim hayotiy maşğulotlar negizida ibtidoiy dehqonçilik va xonaki çorvaçilik yuzaga kelib, kişilik tarixida ilk bor dastlabki işlab çiqaruvçi xöjaliklarga asos solindi. N. odamining xöjalik hayotidagi taraqqiyot taqozosi b-n sopoldan idiş-tovoklar yasalib ilk kulollik, suyak va xayvon şoxlaridan duk, igna, bigiz va urçuq toşlar hamda oddiigina yoğoç dastgoxlari yasalib, ip yigiriş, baliq ovi törlarini töqiş va xonaki töqimaçilik yuzaga keladi. Çakmoktoşlardan turli xil mayda va yirik maxsus (öq yoy va nayza paykonlari, parma, pona, arra, bolta, öroq, öroqranda) qurol va asboblar yasalib, toş qurollar yasaş uslubiyati takomillaşdi. Toş qurollardan keng foydalanildi. Toş boltalarni parmalab dastaga örnatiş, silliqlab tiğini çiqariş, singan sopol idişlarni çegalaş, munçoq va turli toşlardan yasalgan marjonlarni ipga ötkazib şodalaş uçun parmalaş kabi texnik usullar kaşf etildi. Toş bolta, pona, öroq, örokranda, arra, çop-qilar kabi xöjalik qurollari vositasida dehqonçilikdan taşqari, sinçkori çayla va kulbalar kabi turar joylar barpo etilib, qayiklar yasaladi. N. odamining mehnat faoliyatidagi özgarişlar, xöjalik hayotida yuzaga kelgan ixtirolar tufayli bu tarixiy boskiç, fanda «N. inqilobi» deb ataldi. Bu bos-qiç davomida ona uruğdoşligi tizimlari kamol topdi. Ibtidoiy dehqonçilik va çorvaçilikka asos solindi, kulollik va töqimaçilik kabi kasb-hunarlar kaşf etilib, ota uruğdoşligiga ötiş uçun zamin yaratildi.

Biroq, tabiiy geografik şaroitlarning taqozosi b-n N. kabilalarining turmuş tarzi turli mintaqalarda har xil keçdi. Şu boisdan xar xil

hududda öziga xos N. davrining turli xil madaniyati şakllandi. Ibtidoiy deqqonçilik va xonaki çorvaçilikka asoslangan madaniy xayot Yaqin Şarq mamlakatlari (Misr, Irok, va Eron) hududlarida mil. av. 6—4- ming yilliklardayoq qad. dehqonçilik ölkalarida toş tişli qadama öroq, toş hovonça va suyakdan yasalgan kertma ketmonçalardan foydalanilib, arpa, jaydari ^uğdoy, tariq, loviya va şoli kabi bo-' şokdi ösimliklar madaniylaştiril-di, guvalalardan uylar bino qilinib, avval qölda, söngra qöl çarxida gul-dor sopol idişlar va ayol haykalçalari yasaldi.

Mil. av. 6—3-ming yilliklarda Örta Osiyoda istiqomat qilgan qabila va jamoalar 2 yönalişda rivoj topdi. Mas, uning jan.-ğarbiy hududlarida N. davri jamoalari ilk dehqonçilik va xonaki çorvaçilik (eçki, qöy va qoramol) b-n şuğullangan bölsalar, uning şim. va şim.-şarqiy hududlarida esa bu davrda odamlar ovçilik va baliq ovlaş b-n kun keçiradilar.

N. davrining ötrok, ilk qişloq xarobalari dastlab Turkmanistonning Kopetdoğ etaklarida topilgan. Bunday yodgorliklar Joytun madaniyati nomi b-n atalgan. Qadama tişli öroq, pi-çoq, suyakdan yasalgan igna, bigiz hamda turli rangli tasvirlar tuşi-rilgan sopol idiş bölaklari topilgan. Bu ilk ziroatkor qişlokda 150-180 nafar dehqonçilik, çorvaçilik va qisman ovçilik b-n kun keçirgan ötroqqişloqjamoasi yaşagan. Xöjalikda ayollar, ayniqsa, onalarning mavqei kuçli bölgan. Çunki, bu davrda ona uruğdoşligi munosabatlari kengayib, undan kiçik juft oilalar ajralib çiqa boşlagan tarixiy bosqiç qaror topgan.

Örta Osiyoning jan. hududlarida ötroq dehqonçilik va çorvaçilik qaror topib, işlab çiqaruvçi xöjalik şakllanayotgan zamonda, uning şim. va şarqiy qismida joylaşgan keng daştliklar va toğliklarda ovçi va baliqçi, ovçi va termaçi qabilalari yaşardilar. Mil. av. 5—3 ming yilliklarda Amudaryo, Sirdaryo va Zaraf-şon xavzalari va ulardan şim.da yaşagan ovçibaliqçi qabilalarning turar joy krldiklari dastlab qad. Xorazm yerlarida topib örganildi. Bu yodgorliklar fanda Kaltaminor madaniyati no-mini olgan. Jonbos 4 yodgorligidan ul-kan çayla qoldiklari kavlab oçilgan. Uningmayd. 300 kv.m gateng. Unda 100— 120 nafarli uruğ jamoasining baliqçiovçilari istiqomat qilgan. Qayd etilgan yoğoç va qamiş qoldiqlariga qaraganda çayla köp ustunli, yapaloq-roq şaklda bölib, tomi qamiş b-n yopilgan. Unda bitta katta va uning at-rofida 20 dan ortiq maydaroq öçoq örinlari qayd etilgan. Öçokdar gir-didan va çayladan baliq, tönğiz, jay-ran, buğu, quş suyaklari, tuxum pöçoqlari hamda toş qurollar, sopol parçalari topilgan.

Kaltaminor madaniyatiga mansub yodgorliklar Zarafşon vodiysining quyi oqimidan ham topib örganilgan. Darvozaşrliklar çaplasi nomi b-n yuri-tilgan bu yodgorlikdagi çayla töğri burçakli törtburçak şakdda qurilgan. Sahnining uz. 11,6 m, kengligi 7 m, mayd. 81,5 kv.m ga teng. Unda 30—35 nafardan iborat ovçi va baliqçilar jamoasi istiqomat qilgan. Çayla taşqarisida bir qança öçoq örinlari qayd qilinib, undan çaqmoqtoş qurollar (öq-yoy paykonlari, öroq, randa, keskiç, qirğiç, teşgiç, sözan, parma va bolta), sopol idiş bölaklari, baliq, parranda va yovvoyi hayvon suyaklari topiladi.

Dehqonçilik va çorvaçilik xöjaliklari xamda ötroq hayot b-n boğliq turli xildagi kasb-hunarlarning kengayib borişi oqibatida çaqmoqtoşga bölgan talab oşadi. Şu boisdan toğ va toğ oldi hududlarida yaşovçi qabilalar jamoasida toğlardan yuqori sifatli xom aşyo konlarini izlab topiş va ulardan çaqmoqtoş qazib oluvçi konçilar guruhi paydo böladi. Xom aşyo, dastavval toğ yuzasiga çiqib qolgan toş xarsanglaridan sindirib olingan, söngra qazib çiqarilgan. Buning uçun öra va lağmlar kavlanib, konlar barpo etilgan. Bunday şaxtali N. davri konlaridan biri Navoiy viloyatining Uçtut qişloği yaqinida topib tekşirilgan (mil. av. 5—3-ming yilliklarga mansubdir.). Örta Osiyoda, xususan, Özbekiston hududida bundan 5—7 ming yil muqaddam ilk bor kon sanoatiga asos solingani ma'lum böldi. N. davri şaxtalari Angliya, Fransiya, Keniya, Şvetsiya, Germaniya va Belorussiya kabi hududlarida xam örganilgan. N. davrining oxirida odamlar metalldan, dastlab misdan har xil taqinçoqlar, buyum va qurollar işlaşni örganib oladilar.

Ad:. Asqarov A., Özbekiston tarixi, T., 1994; Massoy V. M., Poseleniye Djey-

tun, L., 1971; Gulyamov Ya. G., Islamov U., Askarov A., Pervobitnaya kultura i vozniknoveniye oroşayemogo zemledeliya v nizovyax Zarafşana, T., 1966; Tolstov SP., Qadimgi Xorazm madaniyatini izlab, T., 1964.

Abdulahad Muhammadjonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОЛИТ (нео... ва юн. lithos — тош) — янги тош даври, тош даврининг сўнгги босқичи. Осиё ва Европа минтақаларида қайд этилган ва қазиб ўрга-нилган. Н. даври осори атиқаларининг аксарияти мил. ав. 6—3-минг йилликлар б-н саналади. Тош давринчт бу янги босқичи қарийб 3 минг йил давом этган. Н. даврида одамзоднинг тур-муш тарзи ва иқтисодий ҳаётида бир қатор йирик туб ўзгаришлар содир бўлади. Овчилик ва теримчилик каби табиатга боқим ҳаётий машғулотлар негизида ибтидоий деҳқончилик ва хонаки чорвачилик юзага келиб, кишилик тарихида илк бор дастлабки ишлаб чиқарувчи хўжаликларга асос солинди. Н. одамининг хўжалик ҳаётидаги тараққиёт тақозоси б-н сополдан идиш-товоклар ясалиб илк кулоллик, суяк ва хайвон шохларидан дук, игна, бигиз ва урчуқ тошлар ҳамда оддиигина ёғоч дастгохлари ясалиб, ип йигириш, балиқ ови тўрларини тўқиш ва хонаки тўқимачилик юзага келади. Чакмоктошлардан турли хил майда ва йирик махсус (ўқ ёй ва найза пайконлари, парма, пона, арра, болта, ўроқ, ўроқранда) қурол ва асбоблар ясалиб, тош қуроллар ясаш услубияти такомиллашди. Тош қуроллардан кенг фойдаланилди. Тош болталарни пармалаб дастага ўрнатиш, силлиқлаб тиғини чиқариш, синган сопол идишларни чегалаш, мунчоқ ва турли тошлардан ясалган маржонларни ипга ўтказиб шодалаш учун пармалаш каби техник усуллар кашф этилди. Тош болта, пона, ўроқ, ўрокранда, арра, чоп-қилар каби хўжалик қуроллари воситасида деҳқончиликдан ташқари, синчкори чайла ва кулбалар каби турар жойлар барпо этилиб, қайиклар ясалади. Н. одамининг меҳнат фаолиятидаги ўзгаришлар, хўжалик ҳаётида юзага келган ихтиролар туфайли бу тарихий боскич, фанда «Н. инқилоби» деб аталди. Бу бос-қич давомида она уруғдошлиги тизимлари камол топди. Ибтидоий деҳқончилик ва чорвачиликка асос солинди, кулоллик ва тўқимачилик каби касб-ҳунарлар кашф этилиб, ота уруғдошлигига ўтиш учун замин яратилди.

Бироқ, табиий географик шароитларнинг тақозоси б-н Н. кабилаларининг турмуш тарзи турли минтақаларда ҳар хил кечди. Шу боисдан хар хил

ҳудудда ўзига хос Н. даврининг турли хил маданияти шаклланди. Ибтидоий деққончилик ва хонаки чорвачиликка асосланган маданий хаёт Яқин Шарқ мамлакатлари (Миср, Ирок, ва Эрон) ҳудудларида мил. ав. 6—4- минг йилликлардаёқ қад. деҳқончилик ўлкаларида тош тишли қадама ўроқ, тош ҳовонча ва суякдан ясалган кертма кетмончалардан фойдаланилиб, арпа, жайдари ^уғдой, тариқ, ловия ва шоли каби бо-’ шокди ўсимликлар маданийлаштирил-ди, гувалалардан уйлар бино қилиниб, аввал қўлда, сўнгра қўл чархида гул-дор сопол идишлар ва аёл ҳайкалчалари ясалди.

Мил. ав. 6—3-минг йилликларда Ўрта Осиёда истиқомат қилган қабила ва жамоалар 2 йўналишда ривож топди. Мас, унинг жан.-ғарбий ҳудудларида Н. даври жамоалари илк деҳқончилик ва хонаки чорвачилик (эчки, қўй ва қорамол) б-н шуғулланган бўлсалар, унинг шим. ва шим.-шарқий ҳудудларида эса бу даврда одамлар овчилик ва балиқ овлаш б-н кун кечирадилар.

Н. даврининг ўтрок, илк қишлоқ харобалари дастлаб Туркманистоннинг Копетдоғ этакларида топилган. Бундай ёдгорликлар Жойтун маданияти номи б-н аталган. Қадама тишли ўроқ, пи-чоқ, суякдан ясалган игна, бигиз ҳамда турли рангли тасвирлар туши-рилган сопол идиш бўлаклари топилган. Бу илк зироаткор қишлокда 150-180 нафар деҳқончилик, чорвачилик ва қисман овчилик б-н кун кечирган ўтроққишлоқжамоаси яшаган. Хўжаликда аёллар, айниқса, оналарнинг мавқеи кучли бўлган. Чунки, бу даврда она уруғдошлиги муносабатлари кенгайиб, ундан кичик жуфт оилалар ажралиб чиқа бошлаган тарихий босқич қарор топган.

Ўрта Осиёнинг жан. ҳудудларида ўтроқ деҳқончилик ва чорвачилик қарор топиб, ишлаб чиқарувчи хўжалик шаклланаётган замонда, унинг шим. ва шарқий қисмида жойлашган кенг даштликлар ва тоғликларда овчи ва балиқчи, овчи ва термачи қабилалари яшардилар. Мил. ав. 5—3 минг йилликларда Амударё, Сирдарё ва Зараф-шон хавзалари ва улардан шим.да яшаган овчибалиқчи қабилаларнинг турар жой крлдиклари дастлаб қад. Хоразм ерларида топиб ўрганилди. Бу ёдгорликлар фанда Калтаминор маданияти но-мини олган. Жонбос 4 ёдгорлигидан ул-кан чайла қолдиклари кавлаб очилган. Унингмайд. 300 кв.м гатенг. Унда 100— 120 нафарли уруғ жамоасининг балиқчиовчилари истиқомат қилган. Қайд этилган ёғоч ва қамиш қолдиқларига қараганда чайла кўп устунли, япалоқ-роқ шаклда бўлиб, томи қамиш б-н ёпилган. Унда битта катта ва унинг ат-рофида 20 дан ортиқ майдароқ ўчоқ ўринлари қайд этилган. Ўчокдар гир-дидан ва чайладан балиқ, тўнғиз, жай-ран, буғу, қуш суяклари, тухум пўчоқлари ҳамда тош қуроллар, сопол парчалари топилган.

Калтаминор маданиятига мансуб ёдгорликлар Зарафшон водийсининг қуйи оқимидан ҳам топиб ўрганилган. Дарвозащрликлар чапласи номи б-н юри-тилган бу ёдгорликдаги чайла тўғри бурчакли тўртбурчак шакдда қурилган. Саҳнининг уз. 11,6 м, кенглиги 7 м, майд. 81,5 кв.м га тенг. Унда 30—35 нафардан иборат овчи ва балиқчилар жамоаси истиқомат қилган. Чайла ташқарисида бир қанча ўчоқ ўринлари қайд қилиниб, ундан чақмоқтош қуроллар (ўқ-ёй пайконлари, ўроқ, ранда, кескич, қирғич, тешгич, сўзан, парма ва болта), сопол идиш бўлаклари, балиқ, парранда ва ёввойи ҳайвон суяклари топилади.

Деҳқончилик ва чорвачилик хўжаликлари хамда ўтроқ ҳаёт б-н боғлиқ турли хилдаги касб-ҳунарларнинг кенгайиб бориши оқибатида чақмоқтошга бўлган талаб ошади. Шу боисдан тоғ ва тоғ олди ҳудудларида яшовчи қабилалар жамоасида тоғлардан юқори сифатли хом ашё конларини излаб топиш ва улардан чақмоқтош қазиб олувчи кончилар гуруҳи пайдо бўлади. Хом ашё, даставвал тоғ юзасига чиқиб қолган тош харсангларидан синдириб олинган, сўнгра қазиб чиқарилган. Бунинг учун ўра ва лағмлар кавланиб, конлар барпо этилган. Бундай шахтали Н. даври конларидан бири Навоий вилоятининг Учтут қишлоғи яқинида топиб текширилган (мил. ав. 5—3-минг йилликларга мансубдир.). Ўрта Осиёда, хусусан, Ўзбекистон ҳудудида бундан 5—7 минг йил муқаддам илк бор кон саноатига асос солингани маълум бўлди. Н. даври шахталари Англия, Франция, Кения, Швеция, Германия ва Белоруссия каби ҳудудларида хам ўрганилган. Н. даврининг охирида одамлар металлдан, дастлаб мисдан ҳар хил тақинчоқлар, буюм ва қуроллар ишлашни ўрганиб оладилар.

Ад:. Асқаров А., Ўзбекистон тарихи, Т., 1994; Массой В. М., Поселение Джей-

тун, Л., 1971; Гулямов Я. Г., Исламов У., Аскаров А., Первобытная культура и возникновение орошаемого земледелия в низовьях Зарафшана, Т., 1966; Толстов СП., Қадимги Хоразм маданиятини излаб, Т., 1964.

Абдулаҳад Муҳаммаджонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.