Neotektonika

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 162-b. — ziyouz.com

Neotektonika (neo... va tektonika), eng yangi tektonika — tektonikaning Yerning hoz. relyefi asosiy qiyofasini şakllantirgan turli strukturalar, Yer pösti rivojlanişning tarixi va tektonik harakatlarini örganuvçi bölimi. Bu jarayonlar Yer pösti tuzilişida yangi struktura şakllarini vujudga keltirib, qadimda paydo bölgan strukturalarni faollaştirgan. 1937 y. rus olimi S. S. Şuls birinçi marta «eng yangi tektonika» istilohini taklif etdi. U Tyanşan toğlari hoz. relyefining vujudga kelişini eng yangi tektonika jarayonlari b-n izoxladi. 1948 y.da geo-loglar N.ni geologiyaning mustaqil bölimi qilib ajratişni taklif qildilar. 1950 y.da olimlar tektonik harakatlar kuçaygan davr (neogen-antro-pogen davri)ni Yer pösti rivojlanişining mustaqil eng yangi tektonik bosqiçiga ajratdilar. Yer pösti turli struktura elementlari —materik platformalari, orogenez zonalari, hoz. geosinklinal oblastlar, tafrogenezda eng yangi tektonik harakatlar faolligining kuçayişi bir vaqtda keç-magan (keçki oligotsen, neogen, antro-pogen). Bu eng yangi tektonik bosqiçning quyi çegarasi masalasi böyiça olimlar örtasida bahsga sabab buldi.

N.da tektonik jarayonlarni urganişda turli metodlar (tarixiy-geologik, tektonik va geomorfologik, geofizik, tarixiy-arxeologik, biogeografik) va b.dan foydalaniladi. N.ga doyr turli regionlarning har xil masştabdagi xaritalari naşr qilingan.

N.ning nazariy masalalarini işlab çiqiş amaliy vazifalar — muxandislik inşootlari (töğon, port va b.) loyihalaş va quriş, suv ta'minoti, neft va gaz quvurlarini yotqiziş, konlarni qidiriş, zilzilalarni başo-rat qiliş b-n çambarças boğliq.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕОТЕКТОНИКА (нео... ва тектоника), энг янги тектоника — тектониканинг Ернинг ҳоз. рельефи асосий қиёфасини шакллантирган турли структуралар, Ер пўсти ривожланишнинг тарихи ва тектоник ҳаракатларини ўрганувчи бўлими. Бу жараёнлар Ер пўсти тузилишида янги структура шаклларини вужудга келтириб, қадимда пайдо бўлган структураларни фаоллаштирган. 1937 й. рус олими С. С. Шульц биринчи марта «энг янги тектоника» истилоҳини таклиф этди. У Тяньшан тоғлари ҳоз. рельефининг вужудга келишини энг янги тектоника жараёнлари б-н изохлади. 1948 й.да гео-логлар Н.ни геологиянинг мустақил бўлими қилиб ажратишни таклиф қилдилар. 1950 й.да олимлар тектоник ҳаракатлар кучайган давр (неоген-антро-поген даври)ни Ер пўсти ривожланишининг мустақил энг янги тектоник босқичига ажратдилар. Ер пўсти турли структура элементлари —материк платформалари, орогенез зоналари, ҳоз. геосинклиналь областлар, тафрогенезда энг янги тектоник ҳаракатлар фаоллигининг кучайиши бир вақтда кеч-маган (кечки олигоцен, неоген, антро-поген). Бу энг янги тектоник босқичнинг қуйи чегараси масаласи бўйича олимлар ўртасида баҳсга сабаб булди.

Н.да тектоник жараёнларни урганишда турли методлар (тарихий-геологик, тектоник ва геоморфологик, геофизик, тарихий-археологик, биогеографик) ва б.дан фойдаланилади. Н.га дойр турли регионларнинг ҳар хил масштабдаги хариталари нашр қилинган.

Н.нинг назарий масалаларини ишлаб чиқиш амалий вазифалар — мухандислик иншоотлари (тўғон, порт ва б.) лойиҳалаш ва қуриш, сув таъминоти, нефть ва газ қувурларини ётқизиш, конларни қидириш, зилзилаларни башо-рат қилиш б-н чамбарчас боғлиқ.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.