Neotropik oblast

Neotropik oblast - quruklikdagi flora va zoogeografiya oblasti; ösimliklar N.o.i. b-n hayvonlar N.o. ining çegarasi bir-biridan bir oz farq qiladi.

Neotropik flora oblasti. Neotropik ösimliklar dunyosi — quruklikdagi asosiy botanik-geografik r-nlardan biri. Yangi Dunyoning materik qismini, şim.da Quyi Kaliforniyadan va Meksika toğligining jan. qismidan to jan.da 40°j.k.gaça bölgan joylarni hamda Markaziy Amerikaga yondoş orollarni öz içiga olgan. Iklimi tropik, 25° j.k.dan jan.da subtropik va mö'tadil iqlim. Ösimlik dunyosi boy va xilma-xil, aksari qismi mezofil örmon ösimliklaridan iborat. Ösimliklar orasida asosiy örinni pantropik ösimlik oilalari (sutlamadoşlar, lavrdoşlar, toğbekatdoşlar, tutdoşlar, palmadoşlar va b.), şuningdek, neotropik turkum vakillaridan kosmopolit ösimlik oilalari (qoqidoşlar, buğdoydoşlar, burçokdoşlar, yalpizdoşlar va b.) egallagan. Endemik ösimlik oilalari kam, lekin ularning bir kismi (kaktusdoşlar va b.) ösimliklarningtarkibi vaumumiy manzarasi uçun juda tavsifli. Nisbatan turğun muhit şaroitida N.o.ning boşqa oblastlar florasi b-n aloqasi va floraning N.o. doirasida differensiatsiyalanişi neotropik floraning uzok, vaqt ajralgan holda rivojlanganligini körsatadi. N.o.ning tropik Afrika va Şim. yarim şarning baland toğ floralari b-n öxşaşlik belgilari juda köp.

N.o. bir neça kiçik oblastlarga bölinadi. Karib kiçik oblasti — Meksikaning çekka qismlari, Markaziy Amerika, Antil orollari hamda Kolumbiya va Venesuela qirgoqlari yaqinidagi orollarni öz içiga oladi. Ösimliklari palmadoşlar, burçokdoşlar, lavrdoşlar va b. turlarga boy; daraxtsimon paporotniklar va sagov-niklar köp. Kiçik oblastning şim.da qarağaydoşlarning ba'zi vakillari uçraydi. Endemik ösimliklar köp. Orinoko savanna kiçik oblayet i da burçokdoşlar, yirik buğdoydoşlar va b. köp. Endemiklar esa meyoridauçraydi. Amazonka gileya kiçik oblasti Amazonka daryosi havzasidagi keng gileya örmonlarini öz

içiga oladi (And toğlarining şar-qiy etaklari b-n Atlantika okeani oraliği, 6—10° ş.k.dan 10—15° j.k.gaça). Ösimliklarga juda boy; şaroitning bir xil bölişiga qaramay ösimliklari ixtisoslaşgan. Endemik pal-malar, burçokdoşlar, sutlamadoşlar, marenadoşlar, epifitlardan orxide-yadoşlar, bromeli va aroid turlari köp. Braziliya kiçik oblasti (quruq iqlimli siyrak örmonlar va savannalar kiçik oblasti) — Braziliya yassi toğligini va 30° j.k.dan boşlab şim.dagi maydonlarni egallagan. Bombakslar, palmalar, sutlamadoşlar, kaktuslarning öziga xos turlari uçraydi. Braziliya kampos (savanna)larida daraxtsimon ösimliklardan taş-qari, buğdoydoşlar, qoqidoşlar, burçokdoşlar, yalpizdoşlar va b. tur-kumlarning turlari tarkalgan.Brazi-liyaning jan. da tropik va subtropik doimiy yaşil daraxt va butalar araukariya b-n birgalikda uçraydi. La-Plata pampa kiçik oblasti — And toğlari b-n Atlantika okeani oraliği (30° j.k.dan jan.dagi tekislik daştlar). Öziga xos buğdoydoşlar, qoqidoşlar, ituzumdoşlar va b. ösadi. Eski Dunyodan keltirilgan ösimlik turlari ham ançagina bor. And kiçik oblasti — Jan. Amerika ma-terigining toğliq qismi, Kolumbiyadan Çilining örta qismigaça bölgan yerlar. Mezofil örmonlar, doimiy yaşil lavr örmonlari, baland toğ ösimlik formatsiyalari va çöllarni öz içiga oladi. Endemik turlar va tur-kumlar köp. Tinç okeandagi orollar (Galapagos va Xuan-Fernandes) florasi uziga xos xususiyatga ega.

Neotropik zoogeografiya oblasti. Jan. Amerika materigini, Markaziy Amerikaning kup qismi (şim.da Meksika toğligigaça), Xuan-Fernandes, Galapagos, Olovli Yer orollari, Fol-klend, Katta va Kiçik Antil orollari va Bagama orollaridan iborat. N.o. xarakterli belgilari b-n boşka oblastlardan farq qiladi, çunki Jan. Amerika paleogen va neogen davrlarida boşka materiklardan ajralgan edi. N.o. faunasi turlarga boy. Sut emizuvçilardan çala tişlilar turkumi (zirhlilar, yalqovlar, çumolixörlar); ke-miruvçilardan gajak dumli jayralar, dengiz çöçqalari, agutilar, şinşillalar va b. endemik turlar kup uçraydi. Tok, tuyokdilardan tapirlarning bir kança turlari, buğularning bir neça uruğlari (mazamalar, pudu) va lamalar tarqalgan. Xaltalilar kiçik sin-figa kiruvçilardan plavunlar, opos-sumlar va endemik senolestlar oila-

si; yirtqiçlardan itsimonlar va yenotsimonlar oilasining bir neça turi, ayiqning bir turi, yaguar, otselot, puma va mayda muşuklarning bir qança turi, primatlardan keng burunli maymunlar uçraydi. Qon söruvçi kurşapaklar bor. Daryolarda lamantin va dare delfinlari yaşaydi. Quşlari juda xilma-xil, nandu tuyaquşi, tinamu, kolibri, tutilar, çumçuk,simonlar, goatsin, kondor, garpiya, tu-kanlar bor. N.o.da quşlarning 20 dan ortik, endemik turi mavjud. Ularning ayrimlari Golarktika oblastial xam uçraydi. Sudralib yuruvçilardan kay-manlar, timsoxlar, har xil toşbaqalar, ilonlar, kaltakesaklar bor. Suvda va quruklikda yaşovçilardan oyoqsizlar, dumsizlar (pipa qurbaqasi va b.) köproq tarqalgan. Balikdardan ikki xil nafas oluvçi lepidosiren, ulkan arapayma, yirtqiç piranya va b. juda köp. Haşarotlardan çumolilar va barg kemiruvçilar uçraydi. Rang-barang qanotli katta kapalaklar yaşaydi. Örgimçaklardan ulkan quşhör bor.

N.o. Gviana-Braziliya, Patagoniya-And (yoki Çili-Patagoniya) va Antil kiçik oblastlariga bölinadi. N.o. faunasi ança vakt ajralgan holda taraqqiy qilganligiga qaramay qöşni zoogeografiya oblastlari ta'sirida tarkib topgan, çunki uzoq ötmiş geologik davrlarda Avstraliya, şuningdek, Efiopiya oblastlari va undan keyinrok, boşka oblastlar b-n aloqada bölgan. Ba'zi olimlarning fikriça, xaltalilar bör davrida Avstraliyaga Antarktida orkali Jan. Amerikadan ötgan. Yoriq tişlilarning tenreklar b-n öxşaşligi, şuningdek, lamantin va ikki xil nafas oluvçi balikdarning mavjudligi N.o.ning kadimda Efiopiya oblasti va Madagaskar b-n alokada bölganligini körsatadi. N.o.dan uy hayvonlari ham kelib çiqqan: sut emizuvçilardan lama va dengiz çöçqasi, quşlardan muşkli ördak, umurtqasizlardan koşenil şular jumlasidandir.