Neptun
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 170–171-b. — ziyouz.com
Neptun — Quyoş sistemasida Quyoşdan uzoqligi böyiça 8-sayyora. Közga körinmaydi, belgisi if yoki T. Fransuz astronomi U. Leveryening matematik hisoblari asosida 1846 y. nemis astronomi I. Galle kaşf etgan. Quyoşdan örtaça uzokligi 30,071 astronomik birlik (4498,6 mln. km). Orbitasining ekssentrisiteti 0,008, orbita tekis-ligi ekliptika b-n G46' burçak taş-kil etadi. Quyoş atrofidagi aylaniş davri 164,788 y., öz öqi atrofida 16 soatda aylanib çiqadi. N.ning ekvatorial radiusi 24750 km, massasi Yer massasining 17,25 baravariga teng. N. moddasining örtaça ziçligi boşqa gigant-sayyoralarniki kabi 1,71 g/sm3 ga teng. Ekvatorda oğirlik kuçi tezlanişi 15m/s2, N. sirtida ikkinçi kosmik tezlik 25 km/s. N. atmosferasi vodorodning metan b-n bir oz aralaş-masidan iborat molekulalaridan taşkil topgan. N. taşki qatlamining t-rasi 200° atrofida. Oddiy köz b-n N.ni kuzatib bölmaydi. Teleskopda burçak diametri taxm. 2,5» bölgan yaşil disk bölib körinadi. N.ning 8 ta ta-biiy yöldoşi bölib, ulardan 2 tasi katta — Nerida va Triton bor.
N.ning kaşf etilişi astronomiyaning katta yutuqlaridan biridir. Uran kaşf etilgandan ikki yil ötgandan keyin, 1783 y. rus astronomi A. N. Lek-sel (1740—84) uning harakatini örga-nib, Uranning hisoblangan yöldan muntazam ravişda oğişini aniqladi, bu oğiş 8-noma'lum sayyoraning ta'siri ekanligini aytgan. Bu gipotezani fransuz fizigi D. F. Arago qöllab-quvvatlagan. J. K. Adame va U. Leveryelar bir-biridan mustaqil holda uning örnini mustaqil işlab çiqqan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕПТУН — Қуёш системасида Қуёшдан узоқлиги бўйича 8-сайёра. Кўзга кўринмайди, белгиси if ёки Т. Француз астрономи У. Леверьенинг математик ҳисоблари асосида 1846 й. немис астрономи И. Галле кашф этган. Қуёшдан ўртача узоклиги 30,071 астрономик бирлик (4498,6 млн. км). Орбитасининг эксцентриситети 0,008, орбита текис-лиги эклиптика б-н Г46’ бурчак таш-кил этади. Қуёш атрофидаги айланиш даври 164,788 й., ўз ўқи атрофида 16 соатда айланиб чиқади. Н.нинг экваториал радиуси 24750 км, массаси Ер массасининг 17,25 бараварига тенг. Н. моддасининг ўртача зичлиги бошқа гигант-сайёраларники каби 1,71 г/см3 га тенг. Экваторда оғирлик кучи тезланиши 15м/с2, Н. сиртида иккинчи космик тезлик 25 км/с. Н. атмосфераси водороднинг метан б-н бир оз аралаш-масидан иборат молекулаларидан ташкил топган. Н. ташки қатламининг т-раси 200° атрофида. Оддий кўз б-н Н.ни кузатиб бўлмайди. Телескопда бурчак диаметри тахм. 2,5» бўлган яшил диск бўлиб кўринади. Н.нинг 8 та та-биий йўлдоши бўлиб, улардан 2 таси катта — Нерида ва Тритон бор.
Н.нинг кашф этилиши астрономиянинг катта ютуқларидан биридир. Уран кашф этилгандан икки йил ўтгандан кейин, 1783 й. рус астрономи А. Н. Лек-сель (1740—84) унинг ҳаракатини ўрга-ниб, Ураннинг ҳисобланган йўлдан мунтазам равишда оғишини аниқлади, бу оғиш 8-номаълум сайёранинг таъсири эканлигини айтган. Бу гипотезани француз физиги Д. Ф. Араго қўллаб-қувватлаган. Ж. К. Адаме ва У. Леверьелар бир-биридан мустақил ҳолда унинг ўрнини мустақил ишлаб чиққан.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.