Neptunizm
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 171-b. — ziyouz.com
Neptunizm (lot. Neptunus — rim mifologiyasidagi dengiz va suv xudosi Neptun nomidan) — geol. fanida 18-a. oxiri va 19-a. boşida keng örin olgan konsepsiya. Bunga köra, barça toğ jinslari (jumladan, otqindi jinslar ham) Yer yuzini butunlay qoplagan dastlabki Dunyo okeani suvida va butun olam töfoni suvida çökişi natijasida paydo bölgan degan tasavvur hukmron edi. N. asosçisi — nemis olimi A. G. Verner. Bu konsepsiya geologiya Fan sifatida şakllanayotgan, lekin töfon (olamni suv bosişi) haqidagi rivoyat ta'siridagi vaqtda vujudga kelgan. N.ning eng tanilgan tarafdorlari (Germaniyada — A. G. Verner, Fransiyada — A. Delyuk, Bukj Britaniyada — R. Kirvan) plutonistlarning intruziv toğ jinslari magmaning sovib krtişidan paydo böladi, degan töğri fikrlarini inkor etdilar. Ular toğ jinslarining bir joyda qatlamlanib yotiş tarkibini barça materiklarga ham xos deb tuşuntirişdi. Toğ jinslarini 2 guruhga bölişdi: «dastlab vujudga kelgan» Dunyo okeani suvida kimyoviy kri-stallaniş yöli b-n vujudga kelgan jinslar (granit, gneyslar, kristalli slanetslar va b. otqindi va meta-morfik jinslar) va ular ustida yotuvçi «fletsli» yoki qatlamli jinslar (ohaktoş, toşkömir, gips, toş tuzi va b.). Bu jinslar neptunistlar tomonidan töfon davridagi «mexanik» yotqiziqlar deb qaraldi. Tektonik xarakatlar tan olinmadi. Vulkan jinslari Yer pöstila oz tarqalgan va ular Yer pöstida kömirning yonişidan hosil böladi deb karaldi. 19-a.ning 20-y.laridan otqindi jinslarning magmadan vulkan otilişi yöli b-n kelib çiqişi töğrisidagi ta'limotni köpçilik e'tirof etgandan keyin N. öz ahamiyatini yöqotdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕПТУНИЗМ (лот. Neptunus — рим мифологиясидаги денгиз ва сув худоси Нептун номидан) — геол. фанида 18-а. охири ва 19-а. бошида кенг ўрин олган концепция. Бунга кўра, барча тоғ жинслари (жумладан, отқинди жинслар ҳам) Ер юзини бутунлай қоплаган дастлабки Дунё океани сувида ва бутун олам тўфони сувида чўкиши натижасида пайдо бўлган деган тасаввур ҳукмрон эди. Н. асосчиси — немис олими А. Г. Вернер. Бу концепция геология Фан сифатида шаклланаётган, лекин тўфон (оламни сув босиши) ҳақидаги ривоят таъсиридаги вақтда вужудга келган. Н.нинг энг танилган тарафдорлари (Германияда — А. Г. Вернер, Францияда — А. Делюк, Букж Британияда — Р. Кирван) плутонистларнинг интрузив тоғ жинслари магманинг совиб кртишидан пайдо бўлади, деган тўғри фикрларини инкор этдилар. Улар тоғ жинсларининг бир жойда қатламланиб ётиш таркибини барча материкларга ҳам хос деб тушунтиришди. Тоғ жинсларини 2 гуруҳга бўлишди: «дастлаб вужудга келган» Дунё океани сувида кимёвий кри-сталланиш йўли б-н вужудга келган жинслар (гранит, гнейслар, кристалли сланецлар ва б. отқинди ва мета-морфик жинслар) ва улар устида ётувчи «флецли» ёки қатламли жинслар (оҳактош, тошкўмир, гипс, тош тузи ва б.). Бу жинслар нептунистлар томонидан тўфон давридаги «механик» ётқизиқлар деб қаралди. Тектоник харакатлар тан олинмади. Вулкан жинслари Ер пўстила оз тарқалган ва улар Ер пўстида кўмирнинг ёнишидан ҳосил бўлади деб каралди. 19-а.нинг 20-й.ларидан отқинди жинсларнинг магмадан вулкан отилиши йўли б-н келиб чиқиши тўғрисидаги таълимотни кўпчилик эътироф этгандан кейин Н. ўз аҳамиятини йўқотди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.