Nerv sistemasi

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 173–175-b. — ziyouz.com

Nerv sistemasi — odam va hayvonlar organizmida barça a'zolar faoliya-tini bir-biriga boğlagan hodda hayotiy muhim funksiyalarni bajaradigan hamda organizmni taşqi muhit b-n boğlaydigan sistema. Hayvonlar organizmining evolyutsiya jarayonida va organizmlar b-n taşqi muhit örtasidagi murakkab munosabatlarning şakllanişida N.s. hal qiluvçi ahamiyatga ega.

N.s. asosini nerv hujayralari taşkil qiladi. Har bir hujayra özidan çiqqan kalta şoxçalar (dendrit), bitta uzun tola (akson) b-n birga neyron deb ataladi. N.s, asosan, neyronlar töplamidan iborat. N.s. filogenez va ontogenezda gavdaning taşqi qavati — ektodermadan rivojlanadi. Organizmlarning tarixiy rivojlaniş jarayonida N.s.ning tuzilişi murakkablaşib, nerv hujayralarining hajmi va turlari oşa borgan, neyronlar strukturasi va ayrim nerv hujayralari örtasidagi özaro munosabatlar, şu b-n birga N.s.ning funksiyasi ham şakllangan. N.s.ga xos ikkinçi töqi-ma — neyrogliya paydo bölgan (u tayanç va trofik funksiyalarni bajaradi).

N.s. ning rivojlanişi davrida markaziy nerv sistemasi va periferik nerv sistemasi vujudga keladi.

N.s. şartli ravişda ikki qismga bölinadi. Ulardan biri organizmning odam ixtiyoriga böysinmaydigan a'zolariga borib, ularni nerv b-n ta'minlaydigan vegetativ nerv sistemasidkr. Ikkinçi qism odam ixtiyoriga böysinib, skelet muskullariga va harakatda iştirok etadigan ayrim a'zolarga boradi.

N.s. qözğaliş tölqini — impuls larni nerv tolalari orqali tez ötkazilişini ta'minlaydi. Nerv impulslari bir lahzada röy beradi va turli a'zolardan miyaga yoki miyadan a'zolarga boradi. N.s. harakat funksiyasini, ovqat hazm qiliş, nafas oliş va b. sistemalar faoliyatini, kon aylanişini va b. jarayonlarni boşqaradi.

N.s. tuzilmalari ta'sirotni sezadi, ta'sirotlar energiyasini nerv qözğalişi energiyasiga aylantiradi, bu energiya nerv impulslari şaklida nerv tolalaridan ötadi. N.s. murakkablaşgan sayin va unda maxsus retseptor (sezuvçi) hujayralar ixtisoslaşgan sayin N.s. funksiyalari tobora turli-tuman bölib qolgan.

N.s. refleks yöli b-n işlaydi. Organizmda taşki va içki muxit ta'sirotlarini sezadigan retseptorlar bor. Normal şaroitda organizmga taşqi muhit turli-tuman va doimiy ta'sir kursatişi tufayli retseptorlarda impuls lar vujudga keladi, bular afferent nerv tolalari orqali markaziy N.s.ga ötadi; özgartirilgan impulslar esa markaziy N.s.dan efferent nerv tolalari orkali işçi a'zolar (muskullar, bezlar va h.k.) ga kelib, ularni işga soladi yoki işlaş tezligini özgarti-radi. N.s.ning faoliyati qözğaliş va tormozlaniş jarayonlariga asoslangan.

Butun organizm kabi N.s.da ham moddalar almaşinib turadi. Bu biokimyoviy jarayon natijasida energiya hosil böladi. Nerv tolalari işlaganda energiyani juda kam sarf qiladi, nervlarning amalda çarçamay, barqaror işlaşiga sabab şu. Nerv hujayralarining tanalarida energiya nisbatan kuproq sarflanadi va moddalar tezroq almaşinadi. Şuning uçun oziq moddalar va kislorod kamçiligi miyaning kulrang moddasiga kuçli ta'sir körsa-tadi. N.s.ning faoliyatida bir neyrondan ikkinçi neyronga yoki boşqa hujayraga impuls utişida fiziologik faol moddalar — mediatorlar muhim rol öynaydi.

N.s.ning işlaşida biotoklar (bioelektr potensiallari) muhim ahamiyat kasb etadi. Ular qözğaliş jarayonining xarakterli belgisi bölib, nerv impulslarining utişida katta ahamiyatga ega. N.s. biotoklarini sezgir asboblar yordamida qayd qiliş N.s. fiziologiyasini örganişda asosiy usullardan biridir, ba'zan odamdagi N.s. kasalliklarini aniqlaşda ham bu usul qöllanadi.

I. P. Pavlov nerv sistemasining tiplari (hayvonlar va odam oliy nerv faoliyatining individual xususiyatlari) haqidagi tuşunçani fiziologiyaga kiritgan. Qözğaliş va tormozlaniş jarayonlarining kuçi muvozanatlanganligi, harakatçanligi kabi 3 ta asosiy funksional xossani nazarda tu-tib, N.s.ning odam va hayvonlar uçun umumiy bölgan quyidagi tiplari aniqlangan: 1)juda jonsarak tipda qözğaliş va tormozlaniş jarayonlari kuçli, ammo muvozanatlaşmagan (qözğaliş tormozlanişdan ustun) böladi; 2) juda serharakat tipda nerv jarayonlari juda kuçli, muvozanatlaşgan va yaxşi harakatçan (tez almaşinadigan) buladi; 3) juda yuvoş tipda nerv jarayonlari kuçli, muvozanatlaşgan, lekin harakatçanligi kamroq (sekin almaşinadigan) buladi; 4) nimjon tipda nerv jarayonlari sust, boş miya pöstloğidan nerv hujayralarining iş qrbi-liyati past böladi. I.P. Pavlov N.s.ning tiplari b-n odamlarning 4 xil temperamenti (mizoj) örtasida öxşaşlik borligini anikdadi. Jonsaraktipxolerik temperament-ga, serharakat tip sangvinik tem-peramentga, yuvoş tip flegmatik temperamentga, nimjon tip melanxolik temperamentga mos keladi.

Ad.: Ahmedov N., Sodiqova N., Normal anatomiya, normal fiziologiya, T., 2003.

Nosir Ahmedov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕРВ СИСТЕМАСИ — одам ва ҳайвонлар организмида барча аъзолар фаолия-тини бир-бирига боғлаган ҳодда ҳаётий муҳим функцияларни бажарадиган ҳамда организмни ташқи муҳит б-н боғлайдиган система. Ҳайвонлар организмининг эволюция жараёнида ва организмлар б-н ташқи муҳит ўртасидаги мураккаб муносабатларнинг шаклланишида Н.с. ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Н.с. асосини нерв ҳужайралари ташкил қилади. Ҳар бир ҳужайра ўзидан чиққан калта шохчалар (дендрит), битта узун тола (аксон) б-н бирга нейрон деб аталади. Н.с, асосан, нейронлар тўпламидан иборат. Н.с. филогенез ва онтогенезда гавданинг ташқи қавати — эктодермадан ривожланади. Организмларнинг тарихий ривожланиш жараёнида Н.с.нинг тузилиши мураккаблашиб, нерв ҳужайраларининг ҳажми ва турлари оша борган, нейронлар структураси ва айрим нерв ҳужайралари ўртасидаги ўзаро муносабатлар, шу б-н бирга Н.с.нинг функцияси ҳам шаклланган. Н.с.га хос иккинчи тўқи-ма — нейроглия пайдо бўлган (у таянч ва трофик функцияларни бажаради).

Н.с. нинг ривожланиши даврида марказий нерв системаси ва периферик нерв системаси вужудга келади.

Н.с. шартли равишда икки қисмга бўлинади. Улардан бири организмнинг одам ихтиёрига бўйсинмайдиган аъзоларига бориб, уларни нерв б-н таъминлайдиган вегетатив нерв системасидкр. Иккинчи қисм одам ихтиёрига бўйсиниб, скелет мускулларига ва ҳаракатда иштирок этадиган айрим аъзоларга боради.

Н.с. қўзғалиш тўлқини — импульс ларни нерв толалари орқали тез ўтказилишини таъминлайди. Нерв импульслари бир лаҳзада рўй беради ва турли аъзолардан мияга ёки миядан аъзоларга боради. Н.с. ҳаракат функциясини, овқат ҳазм қилиш, нафас олиш ва б. системалар фаолиятини, кон айланишини ва б. жараёнларни бошқаради.

Н.с. тузилмалари таъсиротни сезади, таъсиротлар энергиясини нерв қўзғалиши энергиясига айлантиради, бу энергия нерв импульслари шаклида нерв толаларидан ўтади. Н.с. мураккаблашган сайин ва унда махсус рецептор (сезувчи) ҳужайралар ихтисослашган сайин Н.с. функциялари тобора турли-туман бўлиб қолган.

Н.с. рефлекс йўли б-н ишлайди. Организмда ташки ва ички мухит таъсиротларини сезадиган рецепторлар бор. Нормал шароитда организмга ташқи муҳит турли-туман ва доимий таъсир курсатиши туфайли рецепторларда импульс лар вужудга келади, булар афферент нерв толалари орқали марказий Н.с.га ўтади; ўзгартирилган импульслар эса марказий Н.с.дан эфферент нерв толалари оркали ишчи аъзолар (мускуллар, безлар ва ҳ.к.) га келиб, уларни ишга солади ёки ишлаш тезлигини ўзгарти-ради. Н.с.нинг фаолияти қўзғалиш ва тормозланиш жараёнларига асосланган.

Бутун организм каби Н.с.да ҳам моддалар алмашиниб туради. Бу биокимёвий жараён натижасида энергия ҳосил бўлади. Нерв толалари ишлаганда энергияни жуда кам сарф қилади, нервларнинг амалда чарчамай, барқарор ишлашига сабаб шу. Нерв ҳужайраларининг таналарида энергия нисбатан купроқ сарфланади ва моддалар тезроқ алмашинади. Шунинг учун озиқ моддалар ва кислород камчилиги миянинг кулранг моддасига кучли таъсир кўрса-тади. Н.с.нинг фаолиятида бир нейрондан иккинчи нейронга ёки бошқа ҳужайрага импульс утишида физиологик фаол моддалар — медиаторлар муҳим роль ўйнайди.

Н.с.нинг ишлашида биотоклар (биоэлектр потенциаллари) муҳим аҳамият касб этади. Улар қўзғалиш жараёнининг характерли белгиси бўлиб, нерв импульсларининг утишида катта аҳамиятга эга. Н.с. биотокларини сезгир асбоблар ёрдамида қайд қилиш Н.с. физиологиясини ўрганишда асосий усуллардан биридир, баъзан одамдаги Н.с. касалликларини аниқлашда ҳам бу усул қўлланади.

И. П. Павлов нерв системасининг типлари (ҳайвонлар ва одам олий нерв фаолиятининг индивидуал хусусиятлари) ҳақидаги тушунчани физиологияга киритган. Қўзғалиш ва тормозланиш жараёнларининг кучи мувозанатланганлиги, ҳаракатчанлиги каби 3 та асосий функционал хоссани назарда ту-тиб, Н.с.нинг одам ва ҳайвонлар учун умумий бўлган қуйидаги типлари аниқланган: 1)жуда жонсарак типда қўзғалиш ва тормозланиш жараёнлари кучли, аммо мувозанатлашмаган (қўзғалиш тормозланишдан устун) бўлади; 2) жуда серҳаракат типда нерв жараёнлари жуда кучли, мувозанатлашган ва яхши ҳаракатчан (тез алмашинадиган) булади; 3) жуда ювош типда нерв жараёнлари кучли, мувозанатлашган, лекин ҳаракатчанлиги камроқ (секин алмашинадиган) булади; 4) нимжон типда нерв жараёнлари суст, бош мия пўстлоғидан нерв ҳужайраларининг иш қрби-лияти паст бўлади. И.П. Павлов Н.с.нинг типлари б-н одамларнинг 4 хил темпераменти (мизож) ўртасида ўхшашлик борлигини аникдади. Жонсарактипхолерик темперамент-га, серҳаракат тип сангвиник тем-пераментга, ювош тип флегматик темпераментга, нимжон тип меланхолик темпераментга мос келади.

Ад.: Аҳмедов Н., Содиқова Н., Нормал анатомия, нормал физиология, Т., 2003.

Носир Аҳмедов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.