Neyro-gumoral regulyatsiya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 136–137-b. — ziyouz.com
Neyro-gumoral regulyatsiya (neyro... va lot. humor — suyuqlik) — odam va yuqori rivojlangan hayvonlar organizmining a'zo, töqimalari faolligi va fiziologik jarayonlarini nerv sistemasi va gumoral omillar (kon, limfa va töqima suyukligidagi biologik faol moddalar) ta'si-rida boşqarilişi. N.- g.r. sistemasi organizmning özgaruvçan muhit şaro-itida normal işlaşini ta'minlab beradi.
Nerv regulyatsiyasi filogenetik nuqtai nazardan gumoral regulyatsiyat nisbatan ança yoş. Tuban organizmlarda alohida hujayralar va a'zolarning özaro aloqasini almaşinuv jarayonlarida işlab çiqariladigan kimyoviy moddalar (metabolitlar) amalga oşi-radi. Evolyutsiya davomida töqima, a'zolarning murakkablaşişi va differensiyalaşişi natijasida yangi gumoral omillar {mediatorlar, gormonlar va sitokinlar) hosil böldi va gumoral sistema nerv sistemasi b-n özaro boğlanib bordi, natijada, N.-g.r. sistemasi vujudga keldi. Bunda nerv sistemasi biologik faol moddalarning sintez qilinişiga ta'sir etadi (Mas, gipotalamusgipofiz gormonlarining hosil bölişiga ta'sir körsatadi, bu omillar qalqonsimon bez, jinsiy va buyrak usti bezlarini faollaştira-di). Öz navbatida gumoral omillar nerv sistemasiga ikki xil ta'sir körsata-di: 1) reflektor, ya'ni qon, limfa va töqima suyuqliklaridagi biologik faol omillar nerv sistemasining interoretseptorlarini «qitiqlaydi»; 2) bevosita ta'sir, bunda biologik faol moddalar töğridan-töğri nerv hujayralariga ta'sir körsatadi (Mas, almaşinuv jarayonida hosil böladigan CO2 boş miyaning nafas oliş sistemasiga ta'sir körsatib, uni faollaştiradi).
Ad.: Majidov N. M., Troşin V. D., Profilaktiçeskaya nevrologiya, 1—4 t.. T., 1995-98.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕЙРО-ГУМОРАЛ РЕГУЛЯЦИЯ (нейро... ва лот. humor — суюқлик) — одам ва юқори ривожланган ҳайвонлар организмининг аъзо, тўқималари фаоллиги ва физиологик жараёнларини нерв системаси ва гуморал омиллар (кон, лимфа ва тўқима суюклигидаги биологик фаол моддалар) таъси-рида бошқарилиши. Н.- г.р. системаси организмнинг ўзгарувчан муҳит шаро-итида нормал ишлашини таъминлаб беради.
Нерв регуляцияси филогенетик нуқтаи назардан гуморал регуляцият нисбатан анча ёш. Тубан организмларда алоҳида ҳужайралар ва аъзоларнинг ўзаро алоқасини алмашинув жараёнларида ишлаб чиқариладиган кимёвий моддалар (метаболитлар) амалга оши-ради. Эволюция давомида тўқима, аъзоларнинг мураккаблашиши ва дифференциялашиши натижасида янги гуморал омиллар {медиаторлар, гормонлар ва цитокинлар) ҳосил бўлди ва гуморал система нерв системаси б-н ўзаро боғланиб борди, натижада, Н.-г.р. системаси вужудга келди. Бунда нерв системаси биологик фаол моддаларнинг синтез қилинишига таъсир этади (Мас, гипоталамусгипофиз гормонларининг ҳосил бўлишига таъсир кўрсатади, бу омиллар қалқонсимон без, жинсий ва буйрак усти безларини фаоллаштира-ди). Ўз навбатида гуморал омиллар нерв системасига икки хил таъсир кўрсата-ди: 1) рефлектор, яъни қон, лимфа ва тўқима суюқликларидаги биологик фаол омиллар нерв системасининг интерорецепторларини «қитиқлайди»; 2) бевосита таъсир, бунда биологик фаол моддалар тўғридан-тўғри нерв ҳужайраларига таъсир кўрсатади (Мас, алмашинув жараёнида ҳосил бўладиган СО2 бош миянинг нафас олиш системасига таъсир кўрсатиб, уни фаоллаштиради).
Ад.: Мажидов Н. М., Трошин В. Д., Профилактическая неврология, 1—4 т.. Т., 1995-98.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.