Neytrino

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 140–141-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 85%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Neytrino (ital. neutrino — neytronça) — elektr zaryadi nolga, spini 1/2 ga va tinç holatdagi massasi nolga yaqin bölgan elementar zarra (v). Lep-tonlar guruhiga kiradi. Elektron N.si (ve) va myuon N.si (v^) nomlari b-n ham işlatiladi. N. har ikki körinişning öziga xos antineytrinosi bor (elektronniki v_ , myuonniki v^ ).

Elektron va myuon zarralar bir-biridan kvant sonlari (lepton zaryadlari) Le va L b-n farq qiladi, ya'ni L = + 1, L=b. N. özaro kuçli ta'sirda ham, elektromagnit özaro ta'sirda ham qatnaşmaydi va faqat özaro kuçsiz ta'sirda iştirok etadi. Şuning uçun N.ni bevosita kuzatiş qiyin. Quvvatli atom reaktorlari va tezlatkiçlar qurilganidan sönggina, N.ning öta intensiv oqimini oliş va uni kuzatiş imkoni tuğildi.

N. massasi juda kiçik, lekin ötuvçanlik qobiliyati katta. 1930 y.da V. Pauli beta-yemiriliş jarayonini örga-nişda juda kiçik massali va spini yarimga teng bölgan neytral zarra bor-ligini taxmin qilgan edi. Lekin 1932 y.da J. Çedvik neytronni kaşf qilganidan söng, E. Fermi beta-yemiriliş jarayonida iştirok etadigan bu zar-rani «N.» deb ataşni taklif etdi. V. Pauli taxmin qilgan zarra 25 y.dan söng kuzatildi va fanda yangi — N. fizikasi, N. astronomiyasi kabi sohalar paydo böldi. Aniqlanişiça, Yerning har bir kilogramm massasida uz-luksiz ravişda sekundiga 7330 ta antineytrino çiqadi. Bu N.larning man-bai Yerdagi radioaktiv moddalardir. Quyoş, yulduzlardagi termoyadro reak-siyasining mahsulotlari Koinotdagi N. (antineytrino) manbai hisoblanadi. Tajribalar natijasida N. massasi ekani ma'lum böldi. N.ning magnit momenti juda ham kiçik m(v)=10~7 sv, bu yerda sB — Bor magnetoni. Antineytrino N.ning antizarrasi bölganidan uning magnit momenti s(u) dan işorasi b-n farqqiladi. Hoz. vaqtda Kuyoş N.si, yuqori energiyali kosmik N.ni qayd qiliş va tekşiriş yanada keng amalga oşirilmoqda.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НЕЙТРИНО (итал. neutrino — нейтронча) — электр заряди нолга, спини 1/2 га ва тинч ҳолатдаги массаси нолга яқин бўлган элементар зарра (v). Леп-тонлар гуруҳига киради. Электрон Н.си (ve) ва мюон Н.си (v^) номлари б-н ҳам ишлатилади. Н. ҳар икки кўринишнинг ўзига хос антинейтриноси бор (электронники v_ , мюонники v^ ).

Электрон ва мюон зарралар бир-биридан квант сонлари (лептон зарядлари) Le ва L б-н фарқ қилади, яъни L = + 1, L=b. Н. ўзаро кучли таъсирда ҳам, электромагнит ўзаро таъсирда ҳам қатнашмайди ва фақат ўзаро кучсиз таъсирда иштирок этади. Шунинг учун Н.ни бевосита кузатиш қийин. Қувватли атом реакторлари ва тезлаткичлар қурилганидан сўнггина, Н.нинг ўта интенсив оқимини олиш ва уни кузатиш имкони туғилди.

Н. массаси жуда кичик, лекин ўтувчанлик қобилияти катта. 1930 й.да В. Паули бета-емирилиш жараёнини ўрга-нишда жуда кичик массали ва спини яримга тенг бўлган нейтрал зарра бор-лигини тахмин қилган эди. Лекин 1932 й.да Ж. Чэдвик нейтронни кашф қилганидан сўнг, Э. Ферми бета-емирилиш жараёнида иштирок этадиган бу зар-рани «Н.» деб аташни таклиф этди. В. Паули тахмин қилган зарра 25 й.дан сўнг кузатилди ва фанда янги — Н. физикаси, Н. астрономияси каби соҳалар пайдо бўлди. Аниқланишича, Ернинг ҳар бир килограмм массасида уз-луксиз равишда секундига 7330 та антинейтрино чиқади. Бу Н.ларнинг ман-баи Ердаги радиоактив моддалардир. Қуёш, юлдузлардаги термоядро реак-циясининг маҳсулотлари Коинотдаги Н. (антинейтрино) манбаи ҳисобланади. Тажрибалар натижасида Н. массаси экани маълум бўлди. Н.нинг магнит моменти жуда ҳам кичик m(v)=10~7 цв, бу ерда цБ — Бор магнетони. Антинейтрино Н.нинг антизарраси бўлганидан унинг магнит моменти ц(у) дан ишораси б-н фарққилади. Ҳоз. вақтда Куёш Н.си, юқори энергияли космик Н.ни қайд қилиш ва текшириш янада кенг амалга оширилмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.