Neytron
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 141-b. — ziyouz.com
Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.
Neytron (ing. neitron, lot. neuter — unisi ham, bunisi ham emas) — tinç holatdagi massasi 1,67- 10~24 g, spini 1/2, radiusi 1,23 • 10^23 sm, magnit momenti 1,913 yadro magnetoniga teng bölgan elektr jihatdan neytral (elektr zaryadi nolga teng) elementar zarra; atom yadrosining tarkibiy qismi. Proton kabi N. ham nuklon deb yuritiladi. Barionlar guruhiga kiradi. N.ni J. Çedvik kaşf etgan (1932). Er-kin holda N. uzok, vaqt yaşay olmaydi: örtaça yaşaş davri t= 16 min. N.ning yarim parçalaniş davri 11,7 min., şu vaqt davomida u proton, elektron va antineytrinoga aylanadi.
1956 y.da N.ning antizarrasi — antineytron topildi. Uning massasi N. massasiga teng, magnit momenti esa qarama-qarşi işorali, ya'ni musbat. Antineytron radioaktiv bölib, u antiproton, pozitron va neytrinoga parçalanadi. N. markazida qandaydir zaryadli «özak» mavjud. Bu özak atrofida qarama-qarşi zaryadli aylanuvçi qatlam bor, lekin bir butun holda N. elektr neytral zarradir. N. energiyasiga köra ultrasovuq (10~7 eV gaça), juda sovuq (10~7—10~4 eV), sovuq (1(N— 5-10-3 eV), issiq (510 3—0,5 eV), rezonans (0,5—10 4 eV), oraliq (104— 105 eV), tez (105—108eV), yuqori energiyali (108— 10|0 eV) va relyativistik (4- Yu10 eV) böladi. Energiyasi 105 eV gaça bölganlari sekin N. deyiladi.
N.lar fanning turli sohalarida keng qöllaniladi. N.lar ham boşqa radioaktiv nurlar singari organizmga biologik ta'sir körsatadi. N. xususiyatlaridan tibbiyotda (Mas, neytronoterapiya), geologiyada (neytron karotaj va b.) keng foydalaniladi. Maxsus usullar (Mas, radioaktivatsion usul) yordamida N.ni aniklab, moddalarning tarkibi örganiladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕЙТРОН (инг. neitron, лот. neuter — униси ҳам, буниси ҳам эмас) — тинч ҳолатдаги массаси 1,67- 10~24 г, спини 1/2, радиуси 1,23 • 10^23 см, магнит моменти 1,913 ядро магнетонига тенг бўлган электр жиҳатдан нейтрал (электр заряди нолга тенг) элементар зарра; атом ядросининг таркибий қисми. Протон каби Н. ҳам нуклон деб юритилади. Барионлар гуруҳига киради. Н.ни Ж. Чедвик кашф этган (1932). Эр-кин ҳолда Н. узок, вақт яшай олмайди: ўртача яшаш даври т= 16 мин. Н.нинг ярим парчаланиш даври 11,7 мин., шу вақт давомида у протон, электрон ва антинейтринога айланади.
1956 й.да Н.нинг антизарраси — антинейтрон топилди. Унинг массаси Н. массасига тенг, магнит моменти эса қарама-қарши ишорали, яъни мусбат. Антинейтрон радиоактив бўлиб, у антипротон, позитрон ва нейтринога парчаланади. Н. марказида қандайдир зарядли «ўзак» мавжуд. Бу ўзак атрофида қарама-қарши зарядли айланувчи қатлам бор, лекин бир бутун ҳолда Н. электр нейтрал заррадир. Н. энергиясига кўра ультрасовуқ (10~7 эВ гача), жуда совуқ (10~7—10~4 эВ), совуқ (1(Н— 5-10-3 эВ), иссиқ (510 3—0,5 эВ), резонанс (0,5—10 4 эВ), оралиқ (104— 105 эВ), тез (105—108эВ), юқори энергияли (108— 10|0 эВ) ва релятивистик (4- Ю10 эВ) бўлади. Энергияси 105 эВ гача бўлганлари секин Н. дейилади.
Н.лар фаннинг турли соҳаларида кенг қўлланилади. Н.лар ҳам бошқа радиоактив нурлар сингари организмга биологик таъсир кўрсатади. Н. хусусиятларидан тиббиётда (Мас, нейтронотерапия), геологияда (нейтрон каротаж ва б.) кенг фойдаланилади. Махсус усуллар (Мас, радиоактивацион усул) ёрдамида Н.ни аниклаб, моддаларнинг таркиби ўрганилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.