Neytron fizikasi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142-b. — ziyouz.com
Neytron fizikasi - fizikaning neytronlar xossalari (massasi, radioaktiv yemirilişi, magnit xossalari va h. k.) va ular b-n boğliq bölgan turli jarayonlarni örganadigan bölimi. N. f. neytron kaşf qilingandan söng (1932) uning xossalarini örganiş asosida vujudga keldi va rivojlandi. Sovuq va issiq neytronlar b-n ötkazilgan tajribalarda ularning tölqin xususiyatlari namoyon bölib, köpgina optik hodi-salar kaşf qilindi. Bunday neytronlar xossalari optika usullari va asboblari yordamida örganiladi. Issiq neytronning moddada yutilişi katta bölganidan ularning har xil modsalar b-n özaro ta'siri natijasida elastik soçiliş hodisasi va radiatsion tutuv (p, u) kabi ekzotermik reaksiyalar ke-tişi mumkin. Neytronlar ta'sirida yad-rolarning, ayniqsa, oğir yadrolarning bölinişi va bölinişning zanjirli reaksiyasi kabi muhim yadro reaksiyalari vujudga keladi. Bunday reaksiyalarning ketişi ham neytronlar energiyasiga boğliq. Ana şunday boglanişlar xarakterini va ulardan foydalaniş yöllarini (Mas, yadro texnikasida) N. f. örganadi va aniklaydi.
Yuqori energiyali neytronlarning modda atomlari b-n özaro ta'siri yadro reaksiyalariga olib keladi. Bu jarayonlar murakkab bölib, ularni örganişda maxsus asbob va usullar zarur. Öta yuqori energiyali (relyativistik) neytronlar kosmik nurlar tarkibiga ki-radigan zarralardan hisoblanadi. Bunday neitronlarni (ularning oqimini) aniklaş, örganiş va katta energiyali boşqa zarralarga taqqoslaşga, ney-tronlarning yangidan-yangi xarakteri-stikalari (kvant sonlari, ölçaş usullari, tuzilişi va b.)ni bilişga im-kon beradi. Bu işlar ham N. f.da qaraladigan muhim masalalardan biridir.
Tadqiqot işlarini bajarişda neytron manbalari b-n bir qatorda ölçaş usullari, qurilma va asboblari (spektrometrlar, indikatorlar, filtrlar, monoxromatorlar va b.)ni işlab çiqiş b-n boğliq bölgan turli masalalarni hal etiş ham N. f.dagi asosiy masalalar hisoblanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕЙТРОН ФИЗИКАСИ - физиканинг нейтронлар хоссалари (массаси, радиоактив емирилиши, магнит хоссалари ва ҳ. к.) ва улар б-н боғлиқ бўлган турли жараёнларни ўрганадиган бўлими. Н. ф. нейтрон кашф қилингандан сўнг (1932) унинг хоссаларини ўрганиш асосида вужудга келди ва ривожланди. Совуқ ва иссиқ нейтронлар б-н ўтказилган тажрибаларда уларнинг тўлқин хусусиятлари намоён бўлиб, кўпгина оптик ҳоди-салар кашф қилинди. Бундай нейтронлар хоссалари оптика усуллари ва асбоблари ёрдамида ўрганилади. Иссиқ нейтроннинг моддада ютилиши катта бўлганидан уларнинг ҳар хил модцалар б-н ўзаро таъсири натижасида эластик сочилиш ҳодисаси ва радиацион тутув (п, у) каби экзотермик реакциялар ке-тиши мумкин. Нейтронлар таъсирида яд-роларнинг, айниқса, оғир ядроларнинг бўлиниши ва бўлинишнинг занжирли реакцияси каби муҳим ядро реакциялари вужудга келади. Бундай реакцияларнинг кетиши ҳам нейтронлар энергиясига боғлиқ. Ана шундай богланишлар характерини ва улардан фойдаланиш йўлларини (Мас, ядро техникасида) Н. ф. ўрганади ва аниклайди.
Юқори энергияли нейтронларнинг модда атомлари б-н ўзаро таъсири ядро реакцияларига олиб келади. Бу жараёнлар мураккаб бўлиб, уларни ўрганишда махсус асбоб ва усуллар зарур. Ўта юқори энергияли (релятивистик) нейтронлар космик нурлар таркибига ки-радиган зарралардан ҳисобланади. Бундай неитронларни (уларнинг оқимини) аниклаш, ўрганиш ва катта энергияли бошқа зарраларга таққослашга, ней-тронларнинг янгидан-янги характери-стикалари (квант сонлари, ўлчаш усуллари, тузилиши ва б.)ни билишга им-кон беради. Бу ишлар ҳам Н. ф.да қараладиган муҳим масалалардан биридир.
Тадқиқот ишларини бажаришда нейтрон манбалари б-н бир қаторда ўлчаш усуллари, қурилма ва асбоблари (спектрометрлар, индикаторлар, фильтрлар, монохроматорлар ва б.)ни ишлаб чиқиш б-н боғлиқ бўлган турли масалаларни ҳал этиш ҳам Н. ф.даги асосий масалалар ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.