Neytron yulduzlar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142-b. — ziyouz.com
Neytron yulduzlar - katta mas-sali yulduzlar evolyutsiyasida sodir bölişi mumkin bölgan oxirgi bosqiçlardan biri. N. yu. moddasi, asosan, neytrondan va qisman elektron, proton va ogir yadrolardan taşkil topgan. N. yu.ning koinotda bölişi mumkinligini birinçi marta L. D. Landau aytgan (1932). 1934 y. esa amerikalik astronomlar U. Baade va F. Svikki N. yu. öta yangi yulduzlarning çaqnaşlarida xreil bölişi mumkin, deb tax-min qildilar.
Yulduzlar evolyutsiyasi nazariyasida körsatilişiça, katta yulduzlarning yadro «yonilğisi» tugagaç, ularning markaziy qismlarida falokatli suratda tez yuz beradigan gravitatsion siqiliş (gravitatsion kollaps) kuzatiladi. Kollaps paytida modda ziçligi şu qadar köp ortadiki, bunda neytronlar protonlarga nisbatan turğunroq bölib qoladi. Bunday şaroitda protonlar va turgun atom yadrolari neytronlarga va köp neytronli atom yadrolariga aylanadi. N.s.ning örtaça ziçligi moddaning yadro ziçligiga teng yoki undan ham katta böladi, şu sababli, N.yu.ning tuziliş xususiyatlari, asosan, yadro kuçlariga boğliq. N.yu. uçun gravitatsion energiya (~1053 erg) ham xarakterli. Bu ikki omil N. yu.ning içki tuzilişini örganişda katta ahamiyatga ega. 1967 y.da ayrim N. yu. (pulsarlar) kaşf etildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НЕЙТРОН ЮЛДУЗЛАР - катта мас-сали юлдузлар эволюциясида содир бўлиши мумкин бўлган охирги босқичлардан бири. Н. ю. моддаси, асосан, нейтрондан ва қисман электрон, протон ва огир ядролардан ташкил топган. Н. ю.нинг коинотда бўлиши мумкинлигини биринчи марта Л. Д. Ландау айтган (1932). 1934 й. эса америкалик астрономлар У. Бааде ва Ф. Цвикки Н. ю. ўта янги юлдузларнинг чақнашларида хреил бўлиши мумкин, деб тах-мин қилдилар.
Юлдузлар эволюцияси назариясида кўрсатилишича, катта юлдузларнинг ядро «ёнилғиси» тугагач, уларнинг марказий қисмларида фалокатли суратда тез юз берадиган гравитацион сиқилиш (гравитацион коллапс) кузатилади. Коллапс пайтида модда зичлиги шу қадар кўп ортадики, бунда нейтронлар протонларга нисбатан турғунроқ бўлиб қолади. Бундай шароитда протонлар ва тургун атом ядролари нейтронларга ва кўп нейтронли атом ядроларига айланади. Н.с.нинг ўртача зичлиги модданинг ядро зичлигига тенг ёки ундан ҳам катта бўлади, шу сабабли, Н.ю.нинг тузилиш хусусиятлари, асосан, ядро кучларига боғлиқ. Н.ю. учун гравитацион энергия (~1053 эрг) ҳам характерли. Бу икки омил Н. ю.нинг ички тузилишини ўрганишда катта аҳамиятга эга. 1967 й.да айрим Н. ю. (пульсарлар) кашф этилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.