Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Neytronografiya

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 142–143-b. — ziyouz.com

    Neytronografiya (neytron va ...grafiya) — neytronlarning soçilişi asosida molekula, suyuklik va kristallarning tuzilişini örganiş usuli. Kristallarning atom va magnit tuzilişi töğrisidagi ma'lumotlar neytronlar difraksiyasini kuzatişdan, molekula va kristalldagi atomlarning issiqlik tebranişlari haqidagi ma'lumotlar esa neytronlarning soçilişini kuzatişdan olinadi. Neytronlar elektr zaryadsiz zarra bölganligi tufayli ularning moddalarda soçilişi rentgen nurlari va elektronlarga nisbatan boşqaçaroq böladi. Magnitlanuvçi moddalar N.sini maxsus bölim — magnit N.si örganadi. Ba'zi hollarda N. rentgenografiya va b. usullarga nisbatan sa-maraliroq natija beradi. Mac, H. yöli b-n yengil va oğir elementlardan taşkil topgan kristallardagi vodorod va b. yengil element atomlarining örnini bevosita laş mumkin. N. sohasiga oid dastlabki işlar (1946—48) E. Fermi nomi b-n boğliq bölib, uning asosiy yönalişlari amerikalik olimlar E. Uollan va K. Şall tomonidan yoritilgan (1948).

    N.da asosiy vosita yadro reaktorlari devorlaridan maxsus tirqiş orqali çiqarilgan issiklik neytronlari (sekin neytronlar) dastasidir. Dasta röparasiga tekşiriladigan nişon — modda qöyiladi. Nişondan soçilgan neytronlar maxsus hisoblagiçlar yordamida qayd qilinadi. Yadro reaktorlari energiya spektri 0,06 eV sohasida maksimumga ega issiklik neytronlari manbai hisoblanadi. Uşbu energiyaga mos de Broyl tölqin uz. A. ~ 1A kondensirlangan moddalardagi atomlararo maso-falar b-n qiyoslanadi. Neytronlar bu moddadagi atomlarning özaro joylaşişini difraksiya yordamida tadqiq qilişga imkon beradi. Issiklik neytronlari energiyasining atomlarning issiklik tebranişlari energiyasi b-n qiyoslanişi moddaning dinamik xossalarini örganişga imkon beradi. Neytronning atomlarning magnit momentlari b-n özaro ta'sirlaşa oladigan magnit momenti mavjudligi atomlarning kattaligini, joylaşişini va magnit momentlarning özaro yönalişini tadqiq qilişga imkon beradi.

    Soçuvçi modda (nişon) sifatida polikristall va monokristallar işlatiladi. N. yordamida vodorodli birik-malar (xususan, oş tuzi, organik bi-rikmalar), tartib raqamlari bir-biridan keskin farq qiluvçi elementlar birikmalari (PbS, ThO2, WO2 va h. k.), tartib raqamlari bir-biriga yaqin elementlar birikmalari (ĞeSO,, Ni3Mn va h. k.), bir elementning ma'lum izotoplaridan tuzilgan birikmalar va b. köpgina murakkab birikmalarning tuzilişi örganiladi. Birik-malar tuzilişini örganiş uçun struktura N.si mavjud. Suyuq moddalarni tahlil qilişda qam N. juda qöl keladi. Bunda tahlil qilinadigan modda solingan idiş devorlaridan neytronlar deyarli susaymasdan ötadi va rentgen nurlariga nisbatan 103 — 104 marta kam yutiladi. Tajribalarning keng t-ra (1 dan 1500 K gaça) va bosim oraligida olib borilişi va b. omillar N. usulining boşka usullardan afzalligini körsatadi.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    НЕЙТРОНОГРАФИЯ (нейтрон ва ...графия) — нейтронларнинг сочилиши асосида молекула, суюклик ва кристалларнинг тузилишини ўрганиш усули. Кристалларнинг атом ва магнит тузилиши тўғрисидаги маълумотлар нейтронлар дифракциясини кузатишдан, молекула ва кристаллдаги атомларнинг иссиқлик тебранишлари ҳақидаги маълумотлар эса нейтронларнинг сочилишини кузатишдан олинади. Нейтронлар электр зарядсиз зарра бўлганлиги туфайли уларнинг моддаларда сочилиши рентген нурлари ва электронларга нисбатан бошқачароқ бўлади. Магнитланувчи моддалар Н.сини махсус бўлим — магнит Н.си ўрганади. Баъзи ҳолларда Н. рентгенография ва б. усулларга нисбатан са-маралироқ натижа беради. Mac, H. йўли б-н енгил ва оғир элементлардан ташкил топган кристаллардаги водород ва б. енгил элемент атомларининг ўрнини бевосита лаш мумкин. Н. соҳасига оид дастлабки ишлар (1946—48) Э. Ферми номи б-н боғлиқ бўлиб, унинг асосий йўналишлари америкалик олимлар Э. Уоллан ва К. Шалл томонидан ёритилган (1948).

    Н.да асосий восита ядро реакторлари деворларидан махсус тирқиш орқали чиқарилган иссиклик нейтронлари (секин нейтронлар) дастасидир. Даста рўпарасига текшириладиган нишон — модда қўйилади. Нишондан сочилган нейтронлар махсус ҳисоблагичлар ёрдамида қайд қилинади. Ядро реакторлари энергия спектри 0,06 эВ соҳасида максимумга эга иссиклик нейтронлари манбаи ҳисобланади. Ушбу энергияга мос де Бройль тўлқин уз. А. ~ 1А конденсирланган моддалардаги атомлараро масо-фалар б-н қиёсланади. Нейтронлар бу моддадаги атомларнинг ўзаро жойлашишини дифракция ёрдамида тадқиқ қилишга имкон беради. Иссиклик нейтронлари энергиясининг атомларнинг иссиклик тебранишлари энергияси б-н қиёсланиши модданинг динамик хоссаларини ўрганишга имкон беради. Нейтроннинг атомларнинг магнит моментлари б-н ўзаро таъсирлаша оладиган магнит моменти мавжудлиги атомларнинг катталигини, жойлашишини ва магнит моментларнинг ўзаро йўналишини тадқиқ қилишга имкон беради.

    Сочувчи модда (нишон) сифатида поликристалл ва монокристаллар ишлатилади. Н. ёрдамида водородли бирик-малар (хусусан, ош тузи, органик би-рикмалар), тартиб рақамлари бир-биридан кескин фарқ қилувчи элементлар бирикмалари (PbS, ThO2, WO2 ва ҳ. к.), тартиб рақамлари бир-бирига яқин элементлар бирикмалари (ҒеСО,, Ni3Mn ва ҳ. к.), бир элементнинг маълум изотопларидан тузилган бирикмалар ва б. кўпгина мураккаб бирикмаларнинг тузилиши ўрганилади. Бирик-малар тузилишини ўрганиш учун структура Н.си мавжуд. Суюқ моддаларни таҳлил қилишда қам Н. жуда қўл келади. Бунда таҳлил қилинадиган модда солинган идиш деворларидан нейтронлар деярли сусаймасдан ўтади ва рентген нурларига нисбатан 103 — 104 марта кам ютилади. Тажрибаларнинг кенг т-ра (1 дан 1500 К гача) ва босим оралигида олиб борилиши ва б. омиллар Н. усулининг бошка усуллардан афзаллигини кўрсатади.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.