Niger
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 196–200-b. — ziyouz.com
Niger (Niger), Niger Respubli-kasi (Republique du Niger) —Ğarbiy Afrikadagi davlat. Mayd. 1267 ming km2. Aholisi 10,63 mln. kişi (2002). Poytaxti — Niamey ş. Ma'muriy jihatdan 7 departamentga, ular okruglarga, okruglar kommunalarga bölinadi.
Davlat tuzumi. N. — respublika. Amaldagi konstitutsiyam 1999 y. 18 iyuldagi referendumda ma'qullangan. Konstitutsiyaga binoan, davlat boşliği — prezident. Qonun çiqaruvçi qokimiyatni Milliy majlis (bir palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. N. hududining köp qismi Sahroi Kabirda, bal. 200—500 m gaça bölgan plato. Eng baland joyi 2022 m (Air platosida, Idukaln-Tages toği), jan.-ğarbi Niger daryosining örta oqimidagi vodiy. N.da oltin, uran, qalay rudalari, volfram, niobiy, temir, kömir, fosforit, platina konlari bor. Çad kuli soyligida oş tuzi qatlamlari topilgan. N.ning şim. va şim.-şarqida iklim çöl tropik, jan. va jan.-ğarbida subekvatorialdir. Eng salqin oylari — dek., yanv.da örtaça t-ra 20—24°, eng issiq oyi — mayda 32— 34°. Örtaça yoğin şim. va şim.-şarkda 100 mm dan kam, jan. va jan.-ğarbda 600—800 mm. Jan.-ğarbida mamlakatdagi yirikdaryo— Niger oqibötadi. Jan. va jan.-ğarbida akatsiya, baobab, dum-palma, qovun daraxti va b. ösadi. Şim. savanna va çöl ösimliklaridan iborat. Yovvoyi xayvonlardan şer, fil, buyvol, jirafa, kiyik, çiyaböri, sirtlonlar bor. «Dubl-Be» («W») milliy boği taşkil etilgan.
Aholisi. N.da aholining 50% ga yaqinini xausa elati taşkil etadi. Songay va jerma, kanuru va tubu, tuareg, fulba va b. ham yaşaydi. Aholining taxm. 90% i islom diniga, bir qismi xristian diniga, qolganlari esa mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Rasmiy til — fransuz tili. Asosiy şaharlari: Niamey, Agades, Zinder, Maradi, Taxva.
Tarixi. N. hududida qadimdan aholi yaşab kelgan. Air toğligi, Tener çöli, Agades ş.dagi arxeologik qazişmalarda neolit davriga mansub aşyolar topilgan. Qad. odamlar yovvoyi mevalarni terib kun keçirganlar, ovçilik va çorvaçilik b-n şuğullanganlar. Mil. 1-a.da Saxroi Kabirning jan.ga rimliklar kirib kelgan. Arab va barbar savdogarlari kelişi b-n islom dini tarqalgan. 7—19-a.larda N.ning ayrim qismlari örta asr Ğarbiy Sudan davlatlari — Songay va Kanem tarkibida bölgan. 18-a. urtalarida Niger daryosining sohillari tuareglar qul ostiga utgan. 19-a.da N. hududida yevropaliklarning bir neça ekspeditsiyasi bölgan. 1898 y.dan fransuzlar N.ni mustamlaka qilişga kirişdilar. 1901 y. N. Fransiya Ğarbiy Afrikasi (FĞA) ga kiruvçi Yuqori Senegal tarkibiga qöşib olindi. 1922 y.dan N. FĞAning alohida ma'muriy birligi qilib ajratildi. Mustamlakaçilar majburiy mehnattartibotini joriy qidsilar. N. xalqi mustamlakaçilarga qarşi qözğo-lonlar kötardi (1905,1906—14, 1914— 17). Mustamlakaçilarga qarşi kuraş 1-va 2-jahon uruşlari örtasidagi davrda ham davom etdi.
2-jahon uruşidan keyin milliy ozodlik harakati boşlandi. 1946 y. Niger taraqqiyparvar partiyasi (NTP) tuzildi. 1947 y. Fransiyaning «dengiz orti hududi» maqomini oldi. 1951 y. NTPning söl qanoti Jibo Bakari rahbarligida partiyadan ajralib çiqib, N. demokratik ittifoqini tuzdi. Uning nomi 1958 y. Savaba (Ozodlik) deb özgartirildi. 1957 y. J. Bakari N. huku-mat kengaşining boş vaziri etib saylandi. 1958 y. 28 sent.da Fransiyaning yangi konstitutsiyasi loyihasi haqidagi referendumda Savaba N.ga mustaqillik berilişini talab qildi. 1958 y. 18 dek.da N. Fransiya Hamjamiyati tarkibida özini özi boşqaruvçi respublika deb e'lon qilindi. 1959 y.da N. Res-publikasining birinçi konstitutsiyasi qabul qilindi. 1960 y. 3 avg.da N. mustaqil respublika deb e'lon qilin-di va u Hamjamiyatdan çikdi. 1960 y. noyab.da Milliy majlis yangi konsti-tutsiyani kabul kildi va NTP rahbari A. Diorini respublikaning birinçi prezidenti etib sayladi. N.da bir partiyali tizim karor topdi. Barça ja-moat taşkilotlari NTP nazorati ostiga ötdi. 1961 y.da Fransiya b-n siyosiy, iqtisodiy va harbiy hamkorlik haqida bitim imzolandi. Fransiya N.ning taşqi savdosi, moliyasi, mudofaasi, maorif tizimi ustidan nazoratni saqlab qoldi. Ijtimoiy-iqti-sodiy soxalarda xalqning ahvoli yaxşilanmadi, ommaning noroziligi kuçaydi. 1974 y. 15 apr. da, 1996 y. 27 yanv.da sodir bölgan harbiy töntarişlar ham aholining ahvolini yaxşilaşga olib kelmadi. Nihoyat, 1999 y. 9 apr.dagi harbiy töntariş natijasida mamlakat prezidenti Ibrohim Barre Maynassar öddirildi, Milliy majlis va hukumat tarqatib yuboriddi, 1966 y. konstitutsi-yaning amal qilişi töxtatib qöyildi. 1999 y. 11 apr.da tasdiklangan Milliy yaraş kengaşi mayor Dovud Malam Van-keni davlat va hukumat boşliği etib tayinladi. 1999 y. 18 iyuldagi referendumda yangi konstitutsiya ma'qullandi. 1999 y. 24 noyab.dagi saylovda Mamadu Tanja prezident etib saylandi.
N. — 1960 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 18 dek. — Respublika e'lon qilingan kun (1958).
Siyosiy partiyalari va kasaba uyuşmalari. Taraqqiyot jamiyati milliy harakati — Nassara, 1988 y. 2 avg.da taşkil etilgan; Demokratik va sotsi-al konvent, 1991 y.da tuzilgan; Demokratik tiklaniş uçun mustaqil milliy ittifoq, 1996 y.da taşkil etilgan; Milliy ittifoq va taraqqiyot partiyasi — Salama; Demokratik va taraqqiyparvar vatanparvarlar itti-foqi partiyasi. N. mehnatkaşlari kasaba uyuşmalari birlaşmasi, 1960 y.da asos solingan.
Xöjaligi. N. — agrar mamlakat. Mus-tamlakaçilik hukmronligi davrida iqtisodiyot, asosan, yer yonğoq yetiştirişga ixtisoslaşgan edi. 1960-y.lardan xujalikni davlat tomonidan tartibga soliş kuçaydi, davlat va aralaş korxonalar mavqei mustahkamlandi. Yalpi içki mahsulotda sanoatning uluşi 12%, q. x. uluşi 37,5% ni taşkil etadi.
Qişloq xöjaligi eng qoloq tarmoq qisoblanadi. Aholining 80% dan köproği şu sohada band. Tovar mahsulotining asosiy qismini mayda an'anaviy yarim natural dehqon xöjaliklari beradi. Niamey va uning atro-fida yirik mexanizatsiyalaşgan xöjaliklar taşkil topa boşladi. De-hqonlarning özaro yordam uyuşmalari taşkil etildi. Yer yonğoq, paxta, şoli yetiştiruvçi kooperativlar paydo böldi. Q. x. uçun yaroqli 15 mln. gektar yerdan (mamlakat hududining 12% ga yaqini) 42% haydaladigan va böz yerlar, 53% yaylov, 4% örmon. Dehqonçilik mamlakat jan. va jan.-ğarbida rivojlangan. Atigi 12 ming ga maydon suğoriladi, bu joylarda irrigatsiya inşootlari barpo etilgan. Asosiy oziq-ovqat ekinlari: tariq, nyebe, maniok, şuningdek, buğdoy, makkajöxo-ri, şakarqamiş, batat va b. N.da köçmançi va yarim köçmançi çorvaçilik ustun. Qoramol, qöy, eçki, tuya, ot va eşak boqiladi. Savannalar qovjiraşining oldini oliş va yaylovlarni saqlab qoliş uçun yangi örmonlar barpo etilgan. Niger va Komadugu-Yobe daryolarida, Çad kölida baliq ovlanadi.
Sanoati. N.da uran, qalay, gips, oş tuzi, soda qazib olinadi. I. ç. sanoati mahsulotining 3/4 qismini oziq-ovqat korxonalari beradi. Mara-di, Magaria va Matameydagi yoğ z-dlari 130 ming t yer yonğoqni qayta işlaydi. Zinderda yer yonğoq tozalaydigan 3 ta z-d, un-yorma korxonasi, Niameyda sut z-di va sovitkiçli kuşxona, Tillaberi va Niameyda şoli oklaş fkalari, Niamey va Maradida pivo z-dlari bor. Töqimaçilik f-kasi, 5 ta paxta tozalaş korxonasi, könçilik z-di mavjud. Binokorlik materiallari (sement, sopol taxtaçalar), kimyo mahsulotlari (sovun, upa-elik va dori-darmon) işlab çiqariladi. Avtomaşina kuzovi va tirkamalari yiğiladi, mebel va mayda q. x. anjomlari va b. işlab çiqariladi. Kaştaçilik, könçilik, kulolçilik içki bozorda muhim örin oladi. Yiliga örtaça 168 mln. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Mamlakat ehtiyoji uçun za-rur elektr energiyaning 50% Nigeri-yadan olinadi.
N.da t. y. yöq. Avtomobil yöllari uz. 19 ming km, şundan 3 ming km asfalt -. langan. Niger daryosida kemalar katnaydi. Niamey va Agadesda xalqaro aeroport bor. Çetga uran ekstraktlari, ti-rik mol va çorvaçilik mahsulotlari, araxis yoği, paxta, sabzavot çiqaradi, çetdan neft mahsulotlari, don, transport vositalari va asbob-uskunalar keltiradi. Taşqi savdodagi asosiy mijozlari: Fransiya, Italiya, Germaniya, Yaponiya, Nigeriya, Jazoir. Pul birligi — Afrika franki.
Tibbiy xizmati. N.da 3500 ga yaqin örinli 300 dan ortiq davolaş muas-sasasi, 140 vraç xizmat körsatadi. Soğliqni saqlaş va ijtimoiy işlar va-zirligi soğliqni saklaşning marka-ziy organi hisoblanadi.
Maorifi, madaniy-ma'rifiy va il-miy muassasalari. Mamlakat aholisining 90% savodsiz. Maktab yoşidagi bolalarning 21% öqişga jalb etilgan. N. maorif tizimi fransuz tizimi ta'sirida taşkil topdi. 6—7 yoşdan boşlab bolalar boşlanğiç maktabda 6 y. öqiydi. Örta maktab — 7 y.lik. Davlatga qaraşli boşlanğiç maktablardan taşqari xususiy maktablar ham bor. Öqituvçilar normal (ped.) bi-lim yurtlarida 4 y. mobaynida tayyorlanadi, 4 y.lik va 1 y.lik ped. kurslari ham bor. Maradidagi texnika li-seyi, Agadesdagi konçilik bilim yurti hunar-texnika ta'limi beradi. Zinderda feldşer va sanitarlar tayyorlovçi milliy maktab, Niameyda so-ğliqni saklaş maktabi, fuqaro avia-siyasi va meteorologiya maktabi bor. Oliy öquv yurtlari: Niamey un-ti, milliy ma'muriy kollej. Un-t huzu-rida Mat. tadqiqot in-ti, Ijtimoiy fanlar tadqiqot markazi, Geol. tad-qiqotlari byurosi işlaydi. Bundan ta-şqari, Afrika Birligi Taşkilotining tilşunoslik, tarix va oğzaki an'analar tadqiqot markazi, agronomiya tadqiqotlari milliy in-ti, veterinariya lab. va b. mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. N.da naşr etiladigan gaz. va jur.lar: «Saxel» (fransuz tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1960 y.dan), «Saxel ebdo» (fransuz tilida çiqadigan hukumat haftanomasi, 1961 y.dan), «Jurnal ofisyel de la Repyublik dyu Nijer» («Niger Respublikasining rasmiy gazetasi», fransuz tilida 2 haftada bir marta çiqadigan hukumat xabarnomasi, 1933 y.dan), «Nijerama» (har çorakda çiqadigan jur.). N. matbuot agentligi milliy ax-borot agentligi bölib, 1987 y.da taşkil etilgan. «Saxel ovozi» radio st-yasi hamda N. radioeşittiriş va tele-körsatuv hukumat xizmati mavjud.
Me'morligi va badiiy hunarmandçiligi. Niger daryosi yuqori oqimida yaşovçi ötroq xalqlarning yaşaş joyi guvaladan törtburçak qilib qurilgan yassi tomli uylardan iborat. Mamlakat jan.-ğarbida poxol kulbalar, şarqida esa guvala va toşdan kurilib tomi xa-şak b-n yopilgan uylar köp. Don omborlari doyra şaklida guvaladan 3 m gaça balandlikda kurilib, tepasidan tuynuk krldiriladi. Köçmançi aholi (tuareglar, fulbelar) teri b-n yopilgan çodirlarda yaşaydi. Şahar me'morligi — sudança uslubning bir turi. Turar joy va masjidlar somonloy (banko)dan kuriladi. Zinder, Taxua va b. joylardagi turar joylar töğri burçakli rejada, palma ustunlardan gumbazli qilib yoki ikki nişabli qamiş tomli kilib tiklanadi. Peştoqiga öziga xos qabariq naqşlar solinadi. Niamey va b. şaharlarda yevropaça zamonaviy uy-joy va ma'muriy binolar qurilgan.
Mamlakat poytaxti va uning atrofida, xausa elati istiqomat qiladigan viloyatlarda bosma rangdor naqş solingan çarm buyumlar — xaltalar, egarjabduqlar, şippaklar, idişlar, hatto marjonlar yasaladi. Hamma joyda temirçilik, zargarlik, töquvçilik tarqalgan. Bronza va kumuşdan qadama naqş solingan piçoqlar, kumuş bilaguzuklar va şokilalar, ot yuganlari tayyorlanadi. Kulolçilik buyumlari orasida botiq naqşli idişlar ajralib turadi. Rangdor (qizil, oq, zan-gori) gazlamalar, qovoq pöstidan yasalgan idişlar işlab çiqariladi.
Teatri. Musulmon bayramlari kunlarida sayoq qiziqçilar qişloklarda yoğoç qöğirçoqlarni öynatib, masxara-bozlik qilişlari qadimdan davom etib keladi. 20-a.ning 50-y.larida taşkil etilgan madaniyat markazlarida kiçik teatr truppalari işlay boşladi. Niameydagi madaniyat markazining direktori Dandobi Maxaman N.ning dastlabki dramaturglaridandir. Uning «Eçkining sarguzaştlari» va «Kabrin Kabra afsonasi» kabi pyesalarini mamlakatning juda köp havaskorlik jamoalari sahnalaştirgan. 1964 y.dan buyen har yili ötkaziladigan yoşlar haf-tasida mamlakatning barça viloyatlaridan kelgan drama va folklor truppalari musobaqalaşişadi.
Kinosi. N. mustaqillikka erişganidan keyin kino i. ç. rivojlana boşladi. 1962 y.da «Töy» deb atalgan birinçi film dunyoga keldi (rej. M. Alassan). Uşbu rej.ning «Ganjaning ölimi» degan multfilm i 1966 y. Dakarda ötka-zilgan Jahon afrikalik negrlar san'at va madaniyat festivalida sovrin oldi. Şundan keyin «Tovlamaçining qaytişi», «Men — nefman», «Kabaskabo», «Uçraşuv», «Qora bulutlar», «Ziyoratçi», «Sexrgar», «Xotin, villa, maşina, pul» kabi filmlar yaratildi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИГЕР (Niger), Нигер Республи-каси (Republique du Niger) —Ғарбий Африкадаги давлат. Майд. 1267 минг км2. Аҳолиси 10,63 млн. киши (2002). Пойтахти — Ниамей ш. Маъмурий жиҳатдан 7 департаментга, улар округларга, округлар коммуналарга бўлинади.
Давлат тузуми. Н. — республика. Амалдаги конституциям 1999 й. 18 июлдаги референдумда маъқулланган. Конституцияга биноан, давлат бошлиғи — президент. Қонун чиқарувчи қокимиятни Миллий мажлис (бир палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Н. ҳудудининг кўп қисми Саҳрои Кабирда, бал. 200—500 м гача бўлган плато. Энг баланд жойи 2022 м (Аир платосида, Идукальн-Тагес тоғи), жан.-ғарби Нигер дарёсининг ўрта оқимидаги водий. Н.да олтин, уран, қалай рудалари, вольфрам, ниобий, темир, кўмир, фосфорит, платина конлари бор. Чад кули сойлигида ош тузи қатламлари топилган. Н.нинг шим. ва шим.-шарқида иклим чўл тропик, жан. ва жан.-ғарбида субэкваториалдир. Энг салқин ойлари — дек., янв.да ўртача т-ра 20—24°, энг иссиқ ойи — майда 32— 34°. Ўртача ёғин шим. ва шим.-шаркда 100 мм дан кам, жан. ва жан.-ғарбда 600—800 мм. Жан.-ғарбида мамлакатдаги йирикдарё— Нигер оқибўтади. Жан. ва жан.-ғарбида акация, баобаб, дум-пальма, қовун дарахти ва б. ўсади. Шим. саванна ва чўл ўсимликларидан иборат. Ёввойи хайвонлардан шер, фил, буйвол, жирафа, кийик, чиябўри, сиртлонлар бор. «Дубль-Be» («W») миллий боғи ташкил этилган.
Аҳолиси. Н.да аҳолининг 50% га яқинини хауса элати ташкил этади. Сонгай ва жерма, кануру ва тубу, туарег, фульба ва б. ҳам яшайди. Аҳолининг тахм. 90% и ислом динига, бир қисми христиан динига, қолганлари эса маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Расмий тил — француз тили. Асосий шаҳарлари: Ниамей, Агадес, Зиндер, Маради, Тахва.
Тарихи. Н. ҳудудида қадимдан аҳоли яшаб келган. Аир тоғлиги, Тенер чўли, Агадес ш.даги археологик қазишмаларда неолит даврига мансуб ашёлар топилган. Қад. одамлар ёввойи меваларни териб кун кечирганлар, овчилик ва чорвачилик б-н шуғулланганлар. Мил. 1-а.да Сахрои Кабирнинг жан.га римликлар кириб келган. Араб ва барбар савдогарлари келиши б-н ислом дини тарқалган. 7—19-а.ларда Н.нинг айрим қисмлари ўрта аср Ғарбий Судан давлатлари — Сонгай ва Канем таркибида бўлган. 18-а. урталарида Нигер дарёсининг соҳиллари туареглар қул остига утган. 19-а.да Н. ҳудудида европаликларнинг бир неча экспедицияси бўлган. 1898 й.дан французлар Н.ни мустамлака қилишга киришдилар. 1901 й. Н. Франция Ғарбий Африкаси (ФҒА) га кирувчи Юқори Сенегал таркибига қўшиб олинди. 1922 й.дан Н. ФҒАнинг алоҳида маъмурий бирлиги қилиб ажратилди. Мустамлакачилар мажбурий меҳнаттартиботини жорий қидцилар. Н. халқи мустамлакачиларга қарши қўзғо-лонлар кўтарди (1905,1906—14, 1914— 17). Мустамлакачиларга қарши кураш 1-ва 2-жаҳон урушлари ўртасидаги даврда ҳам давом этди.
2-жаҳон урушидан кейин миллий озодлик ҳаракати бошланди. 1946 й. Нигер тараққийпарвар партияси (НТП) тузилди. 1947 й. Франциянинг «денгиз орти ҳудуди» мақомини олди. 1951 й. НТПнинг сўл қаноти Жибо Бакари раҳбарлигида партиядан ажралиб чиқиб, Н. демократик иттифоқини тузди. Унинг номи 1958 й. Саваба (Озодлик) деб ўзгартирилди. 1957 й. Ж. Бакари Н. ҳуку-мат кенгашининг бош вазири этиб сайланди. 1958 й. 28 сент.да Франциянинг янги конституцияси лойиҳаси ҳақидаги референдумда Саваба Н.га мустақиллик берилишини талаб қилди. 1958 й. 18 дек.да Н. Франция Ҳамжамияти таркибида ўзини ўзи бошқарувчи республика деб эълон қилинди. 1959 й.да Н. Рес-публикасининг биринчи конституцияси қабул қилинди. 1960 й. 3 авг.да Н. мустақил республика деб эълон қилин-ди ва у Ҳамжамиятдан чикди. 1960 й. нояб.да Миллий мажлис янги консти-туцияни кабул килди ва НТП раҳбари А. Диорини республиканинг биринчи президенти этиб сайлади. Н.да бир партияли тизим карор топди. Барча жа-моат ташкилотлари НТП назорати остига ўтди. 1961 й.да Франция б-н сиёсий, иқтисодий ва ҳарбий ҳамкорлик ҳақида битим имзоланди. Франция Н.нинг ташқи савдоси, молияси, мудофааси, маориф тизими устидан назоратни сақлаб қолди. Ижтимоий-иқти-содий сохаларда халқнинг аҳволи яхшиланмади, омманинг норозилиги кучайди. 1974 й. 15 апр. да, 1996 й. 27 янв.да содир бўлган ҳарбий тўнтаришлар ҳам аҳолининг аҳволини яхшилашга олиб келмади. Ниҳоят, 1999 й. 9 апр.даги ҳарбий тўнтариш натижасида мамлакат президенти Иброҳим Барре Майнассар ўддирилди, Миллий мажлис ва ҳукумат тарқатиб юборидди, 1966 й. конституци-янинг амал қилиши тўхтатиб қўйилди. 1999 й. 11 апр.да тасдикланган Миллий яраш кенгаши майор Довуд Малам Ван-кени давлат ва ҳукумат бошлиғи этиб тайинлади. 1999 й. 18 июлдаги референдумда янги конституция маъқулланди. 1999 й. 24 нояб.даги сайловда Мамаду Танжа президент этиб сайланди.
Н. — 1960 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 18 дек. — Республика эълон қилинган кун (1958).
Сиёсий партиялари ва касаба уюшмалари. Тараққиёт жамияти миллий ҳаракати — Нассара, 1988 й. 2 авг.да ташкил этилган; Демократик ва соци-ал конвент, 1991 й.да тузилган; Демократик тикланиш учун мустақил миллий иттифоқ, 1996 й.да ташкил этилган; Миллий иттифоқ ва тараққиёт партияси — Салама; Демократик ва тараққийпарвар ватанпарварлар итти-фоқи партияси. Н. меҳнаткашлари касаба уюшмалари бирлашмаси, 1960 й.да асос солинган.
Хўжалиги. Н. — аграр мамлакат. Мус-тамлакачилик ҳукмронлиги даврида иқтисодиёт, асосан, ер ёнғоқ етиштиришга ихтисослашган эди. 1960-й.лардан хужаликни давлат томонидан тартибга солиш кучайди, давлат ва аралаш корхоналар мавқеи мустаҳкамланди. Ялпи ички маҳсулотда саноатнинг улуши 12%, қ. х. улуши 37,5% ни ташкил этади.
Қишлоқ хўжалиги энг қолоқ тармоқ қисобланади. Аҳолининг 80% дан кўпроғи шу соҳада банд. Товар маҳсулотининг асосий қисмини майда анъанавий ярим натурал деҳқон хўжаликлари беради. Ниамей ва унинг атро-фида йирик механизациялашган хўжаликлар ташкил топа бошлади. Де-ҳқонларнинг ўзаро ёрдам уюшмалари ташкил этилди. Ер ёнғоқ, пахта, шоли етиштирувчи кооперативлар пайдо бўлди. Қ. х. учун яроқли 15 млн. гектар ердан (мамлакат ҳудудининг 12% га яқини) 42% ҳайдаладиган ва бўз ерлар, 53% яйлов, 4% ўрмон. Деҳқончилик мамлакат жан. ва жан.-ғарбида ривожланган. Атиги 12 минг га майдон суғорилади, бу жойларда ирригация иншоотлари барпо этилган. Асосий озиқ-овқат экинлари: тариқ, ньебе, маниок, шунингдек, буғдой, маккажўхо-ри, шакарқамиш, батат ва б. Н.да кўчманчи ва ярим кўчманчи чорвачилик устун. Қорамол, қўй, эчки, туя, от ва эшак боқилади. Саванналар қовжирашининг олдини олиш ва яйловларни сақлаб қолиш учун янги ўрмонлар барпо этилган. Нигер ва Комадугу-Йобе дарёларида, Чад кўлида балиқ овланади.
Саноати. Н.да уран, қалай, гипс, ош тузи, сода қазиб олинади. И. ч. саноати маҳсулотининг 3/4 қисмини озиқ-овқат корхоналари беради. Мара-ди, Магариа ва Матамейдаги ёғ з-длари 130 минг т ер ёнғоқни қайта ишлайди. Зиндерда ер ёнғоқ тозалайдиган 3 та з-д, ун-ёрма корхонаси, Ниамейда сут з-ди ва совиткичли кушхона, Тиллабери ва Ниамейда шоли оклаш фкалари, Ниамей ва Марадида пиво з-длари бор. Тўқимачилик ф-каси, 5 та пахта тозалаш корхонаси, кўнчилик з-ди мавжуд. Бинокорлик материаллари (цемент, сопол тахтачалар), кимё маҳсулотлари (совун, упа-элик ва дори-дармон) ишлаб чиқарилади. Автомашина кузови ва тиркамалари йиғилади, мебель ва майда қ. х. анжомлари ва б. ишлаб чиқарилади. Каштачилик, кўнчилик, кулолчилик ички бозорда муҳим ўрин олади. Йилига ўртача 168 млн. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Мамлакат эҳтиёжи учун за-рур электр энергиянинг 50% Нигери-ядан олинади.
Н.да т. й. йўқ. Автомобиль йўллари уз. 19 минг км, шундан 3 минг км асфальт -. ланган. Нигер дарёсида кемалар катнайди. Ниамей ва Агадесда халқаро аэропорт бор. Четга уран экстрактлари, ти-рик мол ва чорвачилик маҳсулотлари, арахис ёғи, пахта, сабзавот чиқаради, четдан нефть маҳсулотлари, дон, транспорт воситалари ва асбоб-ускуналар келтиради. Ташқи савдодаги асосий мижозлари: Франция, Италия, Германия, Япония, Нигерия, Жазоир. Пул бирлиги — Африка франки.
Тиббий хизмати. Н.да 3500 га яқин ўринли 300 дан ортиқ даволаш муас-сасаси, 140 врач хизмат кўрсатади. Соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ишлар ва-зирлиги соғлиқни саклашнинг марка-зий органи ҳисобланади.
Маорифи, маданий-маърифий ва ил-мий муассасалари. Мамлакат аҳолисининг 90% саводсиз. Мактаб ёшидаги болаларнинг 21% ўқишга жалб этилган. Н. маориф тизими француз тизими таъсирида ташкил топди. 6—7 ёшдан бошлаб болалар бошланғич мактабда 6 й. ўқийди. Ўрта мактаб — 7 й.лик. Давлатга қарашли бошланғич мактаблардан ташқари хусусий мактаблар ҳам бор. Ўқитувчилар нормал (пед.) би-лим юртларида 4 й. мобайнида тайёрланади, 4 й.лик ва 1 й.лик пед. курслари ҳам бор. Марадидаги техника ли-цейи, Агадесдаги кончилик билим юрти ҳунар-техника таълими беради. Зиндерда фельдшер ва санитарлар тайёрловчи миллий мактаб, Ниамейда со-ғлиқни саклаш мактаби, фуқаро авиа-цияси ва метеорология мактаби бор. Олий ўқув юртлари: Ниамей ун-ти, миллий маъмурий коллеж. Ун-т ҳузу-рида Мат. тадқиқот ин-ти, Ижтимоий фанлар тадқиқот маркази, Геол. тад-қиқотлари бюроси ишлайди. Бундан та-шқари, Африка Бирлиги Ташкилотининг тилшунослик, тарих ва оғзаки анъаналар тадқиқот маркази, агрономия тадқиқотлари миллий ин-ти, ветеринария лаб. ва б. мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Н.да нашр этиладиган газ. ва жур.лар: «Сахел» (француз тилида чиқадиган кундалик ҳукумат газ., 1960 й.дан), «Сахел эбдо» (француз тилида чиқадиган ҳукумат ҳафтаномаси, 1961 й.дан), «Журнал офисьел де ла Репюблик дю Нижер» («Нигер Республикасининг расмий газетаси», француз тилида 2 ҳафтада бир марта чиқадиган ҳукумат хабарномаси, 1933 й.дан), «Нижерама» (ҳар чоракда чиқадиган жур.). Н. матбуот агентлиги миллий ах-борот агентлиги бўлиб, 1987 й.да ташкил этилган. «Сахел овози» радио ст-яси ҳамда Н. радиоэшиттириш ва теле-кўрсатув ҳукумат хизмати мавжуд.
Меъморлиги ва бадиий ҳунармандчилиги. Нигер дарёси юқори оқимида яшовчи ўтроқ халқларнинг яшаш жойи гуваладан тўртбурчак қилиб қурилган ясси томли уйлардан иборат. Мамлакат жан.-ғарбида похол кулбалар, шарқида эса гувала ва тошдан курилиб томи ха-шак б-н ёпилган уйлар кўп. Дон омборлари дойра шаклида гуваладан 3 м гача баландликда курилиб, тепасидан туйнук крлдирилади. Кўчманчи аҳоли (туареглар, фульбелар) тери б-н ёпилган чодирларда яшайди. Шаҳар меъморлиги — суданча услубнинг бир тури. Турар жой ва масжидлар сомонлой (банко)дан курилади. Зиндер, Тахуа ва б. жойлардаги турар жойлар тўғри бурчакли режада, пальма устунлардан гумбазли қилиб ёки икки нишабли қамиш томли килиб тикланади. Пештоқига ўзига хос қабариқ нақшлар солинади. Ниамей ва б. шаҳарларда европача замонавий уй-жой ва маъмурий бинолар қурилган.
Мамлакат пойтахти ва унинг атрофида, хауса элати истиқомат қиладиган вилоятларда босма рангдор нақш солинган чарм буюмлар — халталар, эгаржабдуқлар, шиппаклар, идишлар, ҳатто маржонлар ясалади. Ҳамма жойда темирчилик, заргарлик, тўқувчилик тарқалган. Бронза ва кумушдан қадама нақш солинган пичоқлар, кумуш билагузуклар ва шокилалар, от юганлари тайёрланади. Кулолчилик буюмлари орасида ботиқ нақшли идишлар ажралиб туради. Рангдор (қизил, оқ, зан-гори) газламалар, қовоқ пўстидан ясалган идишлар ишлаб чиқарилади.
Театри. Мусулмон байрамлари кунларида саёқ қизиқчилар қишлокларда ёғоч қўғирчоқларни ўйнатиб, масхара-бозлик қилишлари қадимдан давом этиб келади. 20-а.нинг 50-й.ларида ташкил этилган маданият марказларида кичик театр труппалари ишлай бошлади. Ниамейдаги маданият марказининг директори Дандоби Махаман Н.нинг дастлабки драматургларидандир. Унинг «Эчкининг саргузаштлари» ва «Кабрин Кабра афсонаси» каби пьесаларини мамлакатнинг жуда кўп ҳаваскорлик жамоалари саҳналаштирган. 1964 й.дан буен ҳар йили ўтказиладиган ёшлар ҳаф-тасида мамлакатнинг барча вилоятларидан келган драма ва фольклор труппалари мусобақалашишади.
Киноси. Н. мустақилликка эришганидан кейин кино и. ч. ривожлана бошлади. 1962 й.да «Тўй» деб аталган биринчи фильм дунёга келди (реж. М. Алассан). Ушбу реж.нинг «Ганжанинг ўлими» деган мультфильм и 1966 й. Дакарда ўтка-зилган Жаҳон африкалик негрлар санъат ва маданият фестивалида соврин олди. Шундан кейин «Товламачининг қайтиши», «Мен — нефман», «Кабаскабо», «Учрашув», «Қора булутлар», «Зиёратчи», «Сехргар», «Хотин, вилла, машина, пул» каби фильмлар яратилди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.