Nigeriya
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 200–206-b. — ziyouz.com
Nigeriya (Nigeria), Nigeriya Federativ Respublikasi (Federal Republic of Nigeria) — Ğarbiy Afri-kada Gvineya qöltiği sohilida joylaşgan davlat. Mayd. 923,8 ming km2. Aholisi 129,93 mln. kişi (2002). Poytaxti — Abuja ş. Ma'muriy jihatdan 36 ştat (state) va poytaxt okrugiga bölinadi.
Davlat tuzumi. N. — federativ respublika. Amaldagi konstitutsiyasi 1999 y. 29 mayda qabul qilingan. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlikka. a'zo. Davlat boşliği prezident (1999 y.dan Olusegun Obasanjo). U umumiy töğri va yaşirin ovoz beriş yöli b-n 4 y. muddatga saylanadi va yana bir marta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni Milliy assambleya (ikki palatali parlament), ijroiya hokimiyatni prezident va hukumat amalga oşiradi.
Tabiati. Sohili kam parçalangan kambar pasttekislikdan iborat. Yer yuzasi şim.ga tomon balandlaşib bo-radi. Yoruba, Udi, Jos platolari (eng baland joyi 1735 m) bor. Platolardan jan.da Niger va Benue daryo vodiylari joylaşgan. Şarqiy qismining rel-yefi toğlik, ayrim çöqqilarining bal. 2000 m dan ortiq. N. hududi tektonik jihatdan Afrika platformasi tarkibiga kiradi. Zaminining metamorfik jinslari mamlakat maydonining 50% ni taşkil etgan. Ular tarkibida to-kembriy gneyslari, magmatit, amfibolit, kvarsit va slanetslar uçraydi. Sohil yaqinidagi botiqlar dengiz va kontinent çökindilari b-n tölgan.
N.ning Atlantika okeani sohilida neft va gaz konlari bor. Toşkömir, lignit va qönğir kumir, niobiy (kolumbit), kalay, volfram, molibden, temir, boksit, marganets, asbest, qörğoşin, pyx va uran rudasi konlari topilgan. Mamlakatning şim.-ğarbida oltin konlari ham bor.
Iqlimi ekvatorial mussonli iklim. Şim.da dek.dan martgaça quruq şamollar esib turadi. Bahorda deyarli hamma joyda yomğir yoğadi. Yillik yoğin 500— 4000 mm. Içki mintaqalarda eng issiq oy (apr. yoki may)ning örtaça t-rasi 25— 33°, eng salqin oy (dek. yoki yanv.) niki 20—27°. Yirikdaryolari: Niger va uning irmoklari hamda Komadugu-Yobe. Ni-gerda kema qatnaydi. Çad köliga quyiladigan daryolari qurğoqçil mavsumda juda sayozlanib krladi. Tuproklari qizil-sariq, laterit, qizil laterit, qizil-qönğir, qora tusli va allyuvial tuproklar. Ösimliklarining aksari tropik örmon va savannalardan iborat. Sohili kambar mangra örmonlari b-n qoplangan. Daraxtlarni köplab qirqiş natijasida tabiiy Urmonlar, asosan, qörikxonalarda saqlanib qolgan. Hayvonot dunyosi boy: fil, karkidon, krp-lon, çiyaböri, yovvoyi muşuk, kiyik, jirafa va b. yaşaydi.
Ahrlisi. N.da turli tillarda suzlaşuvçi 200 ga yaqin xalq bor. Gvineya tillarida sözlaşuvçi xalqlar — yoruba, igbo, ijo va nupelar köpçilikni taşkil etadi. N.da xausa tilida sözlaşuvçi xalqdar ançagina. Kanuri, fulbe xalqlari qam yaşaydi. Şarqiy bantoid tillarida sözlaşuvçi xalqlardan ibibio va tivlar bor. Şahar aholisi — 35,2%. Aholisining yarmiga yaqini islom diniga, qolgan qismi xristian va mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiladi. Rasmiy tillari — ingliz va fransuz tili. Yirik şa-harlari: Lagos, Ibadan, Ogbomoşo, Kano, Ivo, Kaduna, Port-Xarkort, Ilorin, Za-riya, Oniça va b.
Tarixi. Hozirgi N. xududida dastlabki aholi manzilgohlari paleolit davrida vujudga kelgan. Mil. av. 4—3-ming yillikdayoq bu joylarda silliklangan va sayqallangan toş boltalar va sopol idişlar yasalgani ma'lum. 1-mingyillikda moddiy madaniyat nisbatan
yuqori darajada bölgan. Mil. 8—10- a.larda N. hududida xausa xalqining şahar-davlatlari (Kano, Katsina, Zariya va b.) vujudga kelgan. Benin qirolligi öşa davrdagi eng yirik davlatlardan biri bölgan. 13-a.da hozirgi N. hududiga fulbe qabilalari kelib, ular tezda xausalar b-n aralaşib ketgan.
N. qududiga yevropaliklardan dastlab portugallar kelgan (1472). 1553 y.da N. soxdllariga dengiz tarafdan inglizlar kirib bordi. Yevropalik mustamlakaçilar «qora tanlilarni ov qilib», N. xa-lklarining tabiiy taraqqiyot jarayonini susaytirdi. 1849 y. Beninda ingliz konsulligi paydo buldi. 1861 y.da inglizlar Lagosni egalladilar. 1870-y. lar oxirida mustamlakaçilar Niger daryosi havzasida katta hududga urnaşib ol-dilar. 1885 y.da «Oyl-rivers protekto-rati» (1893 y.dan Niger sohili protektorata*) tuzildi. 1906 y.da uning tarkibiga Lagos ham quşib olindi, şundan söng «Jan. Nigeriya mustamla-kasi va protektorati» deb atala boşladi. 1914 y. 1 yanv.dan hozirgi N. hududi «Nigeriya mustamlakasi va protektorati» nomini oldi. 20-a. boşidan inglizlar N.dan arzon mineral va q. x. xom aşyolari manbai sifatida foydalana boşladilar. Mustamlakaçi ma'murlarning jabr-zulmi va bedodligiga qarşi tez-tez ğalayonlar bölib turdi.
1-jahon uruşi (1914—18) dan söng N.da dastlabki ijtimoiysiyosiy taşkilotlar paydo böla boşladi. 1920 y.da Ğarbiy Afrika Milliy kongressining Nigeriya bölimi taşkil etildi. 1922 y.da N.da birinçi siyosiy partiya — Milliy demokratik partiya tuzildi. 20-y.lar oxiri — 30-y.lar boşida yangi ommaviy taşkilotlar vujudga keldi. 2-jahon uruşi davri (1939—45) da çetdan tovar keltiriş keskin kamaydi, natijada mahalliy sanoatning ösişiga şaroit tuğildi. Teri oşlaş, ip gazlama töqiş, meva va sabzavotni qayta işlaş korxonalari vujudga keldi. Mahalliy tadbirkorlar N.ga öz içki işlarini özi boşqariş huquqi va siyosiy mustaqillik berilişini talab qila boşladi. 1944 y. avg.da dastlabki Umumnigeriya siyosiy partiyasi — Nigeriya va Kamerun Milliy ken-gaşi (1962 y.dan Nigeriya fuqarolari Milliy kengaşi) tuzildi. 1940-y.lar boşida N.da kasaba uyuşmalari vujudga kela boşladi. 1945 y.da hali yaxşi uyuşmagan işçilarning birinçi iş taşlaşi bölib ötdi. 1950—51 y.larda yana yangi partiyalar tuzildi. 1958 y. okt.da Londonda bölgan konstitutsion konferensiyada N.ning barça joylaridan kelgan vakillar N.ga mustaqillik berişni Buyuk Britaniyadan talab qildilar. 1960 y. N.ga Britaniya Hamdöstligi tarkibida mustaqillik berildi. Şu yili N. BMTga qabul qilindi. 1963 y. 1 okt. dan N. federativ respublika deb e'lon qilindi.
1964 y. 30 dek.da federal parlamentga saylov ötkazilib, yangi hukumat tuzildi. Ammo hukumat aholining turmuş darajasini oşiriş haqidagi va'dalarini bajarmay, milliy manfaatlarga zid siyosat yuritganligi ilğor kuçlarning norozilik kayfiyatini qözğatdi. 1966 y. 15 yanv.da harbiy töntariş bölib, federal harbiy hukumat tuzildi. 1966 y. 29 iyulda yana harbiy töntariş böldi. Yangi hukumat federativ idora usulini darhol tikladi. Ammo, şundan keyin ham ketma-ket harbiy töntarişlar sodir bölib, mamlakatning ijtimoiysiyosiy va iktisodiy taraqqiyotiga salbiy ta'sir qildi. Nihoyat, 1999 y. 20 fev. kuni parlament saylovi va öşa yil 27 fev.da prezident saylovi böldi. Harbiylar hokimiyatni yangi saylangan prezident Olusegun Obasanjoga topşirdilar.
Milliy bayrami — 1 okt. — Mustaqillik kuni (1960). N. ÖzR suverenitetini 1992 y. 11 martda tan oldi va öşa yil 28 avg.da diplomatiya munosabatlari örnatdi.
Siyosiy partiya va kasaba uyuşmalari. Demokratiya uçun ittifoq partiyasi, 1998 y.da taşkil etilgan; Umumxalq partiyasi, 1998 y.da tuzilgan; Xalq de-mokratik partiyasi, 1998 y.da asos so-lingan. N. mehnat kongressi, mamlakatning yagona markaziy kasaba uyuşma taşkil oti, 42 tarmoq kasaba uyuşmasini birlaştirgan, 1978 y.da tuzilgan.
Xujaligi. N. — yirik sanoat salohiyatiga ega bölgan afar mamlakat. Yalpi içki mahsulot va taşki savdo qajmi jihatidan Afrikada 2-örinda (JARdan keyin) turadi. Yalpi içki mahsulotning yarmi sanoatda, taxm. 30% q. x. va xizmat körsatiş sohasida işlab çikariladi. N. dunyoda neft eksport qiluvçi 10 ta yirik mamlakat jumlasiga kiradi, neft qazib oliş sohasida Afrikada birinçi örinni egallaydi.
Qişloq xöjaligi —mamlakat iqtisodiyotining asosi, iqtisodiy faol aholi yarmidan köproğining ti-rikçilik manbai. Eng ommaviy deh-qonçilik şakli jamoa dehqonçiligidir. Mamlakatdagi 8 mln.ga yaqin fermer xöjaligi q. x. mahsulotining 90% ni beradi. Haydaladigan yerlarning ançagina qismida oziq-ovqat ekinlari, asosan, ildizmevali va donli ekinlar yetiştiriladi. Dehqonçilikda dukkakli ekinlar, şakarqamiş, sabzavot va höl mevalar muhim örin oladi. Eksport uçun moyli palma, kakao, yer yonğoq, kauçukli ösimlik, paxta yetiştiriladi.
Çorvaçilik, asosan, şim.da va quruq savannalar mintaqasida rivojlangan. Qoramol, qöy va eçki boqiladi. Şim. da yilqiçilik, jan.da çöçqaçilik va hamma mintaqalarda parran-daçilik b-n şuğullaniladi. Daryolarda, Çad köli va Gvineya qöltiği suvlarida qimmatbaho baliq turlari köp bulsada, baliq ovlaş unçalik rivojlanmagan. Baliqçilik mahsulotlari mamlakat aholisi ehtiyojlarini qondira olmaydi. Örmon xöjaligidagi asosiy yoğoç zaxiralari Niger daryosi etaklarida va jan.-şarqiy dengiz so-hilida joylaşgan.Daraxtzorlar 23 ming km2 ni taşkil etadi. Örmonlar tartibsiz kesilişi natijasida qimmatbaho yoğoç olinadigan daraxtlar kamayib ketdi. Mamlakatda örmon xöjaligini tiklaş tadbirlari işlab çiqildi, yoğoç eksport qiliş taqiklandi.
Sanoatida konçilikasosiy örinni egallaydi. Neft va tabiiy gaz, şuningdek, qalay va niobiy rudalari, toşkumir, temir rudasi va b. ba'zi turdagi foydali kazilmalar — N. konçilik sanoatining asosiy xom aşyo negizi. Ozroq miqdorda volfram, tantal, toriy, sirkon, uran, oltin, polimetall rudalar va b.lar ham qazib olinadi. Xilma-xil nometall kazilmalar orasida ohaktoş, kaolin, qurilişbop qum, şağal bor. Mahalliy temir ruda, toşkömir, ohaktoş va utga çidamli gilmoya negizida metallurgiyani rivojlantirişga kirişildi. Jumladan, 2000 y. oxirida Ajaokutda Tropik Afrikadagi eng yirik metallurgiya k-tining birinçi navbati qurib bitikazildi. Neftni qayta işlaş z-dlari, «Pejo», «Folksvagen», «Fiat» va b. avtomobil z-dlarining yiğuv liniyalari bor. Yiliga 9—10 mlrd. kVt-soat elektr energiya hosil qilinadi. Niger daryosi buyidagi Kainji va Jebba GESlari, mamlakat jan.dagi yirik şaharlarda joylaşgan issiklik elektr markazlari elektr energetikaning asosini taşkil qiladi.
I.ç. sanoati tuzilmasida oziq-ovqat va yengil sanoat tarmoklari yetakçi rol uynaydi. N.da 95 ta töqimaçilik f-kasi, oziq-ovqat korxonalari bor. Ob-juvoz z-dlarida palma, yer yonğoq va çigit yoği işlab çikariladi. Tamaki, meva-konserva, göşt-sut, qand-şakar i.ç. korxonalari, tegirmonlar mavjud. Yoğoçsozlik sanoati Sapeldagi yirik yoğoç tilişfaner i.ç. k-tidan, Epadagi k-t va b. 400 mayda yoğoç tiliş korxonalaridan iborat. N.ning yirik şaharlarida mebel fkalari, gugurt va sellyuloza-qoğoz korxonalari bar-po etildi. Mamlakat jan. dagi Nkala-gu, Port-Xarkort, Abeokut, Kalabar, Emen ş.larida sement, asbestsement taxtalar va quvurlar i.ç. zavodlari joylaşgan. Lagos maşinasozlik va metall işlaş tarmoklarining yirik markazidir. Xalq hunarmandçiligi rivojlangan.
Transporti. Avtomobil va t.y. transporti yetakçi örinda. Taşiladigan yuklarning 80% dan köproği ularning hissasiga töğri keladi. T.y.lar uz. — 3,5 ming km, avtomobil yöllari — 124 ming km. Ğarbiy (Lagos—Kano) va Şarqiy (Port-Xarkort—Kaduna) t.y. magistrallari dengiz sohilini mamlakatning içkari tumanlari b-n tutaştiradi. Neft quvurlari uz. — 3000 km. Asosiy suv yöli — Niger daryosi va uning irmoqlari bölib, ularda de-yarli yil böyi kemalar qatnaydi. Içki suv yöllarining uz. — 7,4 ming km. Asosiy dengiz portlari: Lagos (Apapa va Tin-Kan-Aylende), Port-Xarkort, Bonni, Forkados, Burutu, Varri. Havo transporti 2-jahon uruşidan keyin rivojlana boşladi. Lagos, Kano va Ilorinda xalqaro aeroportlar bor.
Taşqi savdosi. Çetga, asosan, neft, kakao, kauçuk, palma yonğoği mağzi, xom teri çiqariladi. Çetdan maşina va asbob-uskuna, iste'mol mollari, oziq-ovqat va b. keltiriladi. Savdo-sotiqdagi asosiy mijozlari: Buyuk-Bri-taniya, AQŞ, Fransiya, Germaniya, Yaponiya, Braziliya. Pul birligi — nayra.
Tibbiy xizmati. Davlatga qaraşli tibbiy muassasalar b-n birga aralaş va xususiy şifoxonalar ham bor. Federal soğliqni saklaş vazirligi mamlakat mikyosida ommaviy profilaktika tad-birlarini ötkaziş, mutaxassislar tayyorlaş, tibbiyotdagi huquqiy qonunqoidalarga rioya etilişi uçun mas'ul. Davolaş va kasalliklarning oldini oliş muassasalariga ştatlarning soğliqni saklaş vazirliklari bevosita raxbarlik qiladi. Vraçlar Ibadan, Lagos, Ife, Enugu, Beninsiti, Zariyadagi tibbiyot maktablarida tayyorlanadi. Tibbiy hamşiralar, doyalar, tiş vraçlari va texniklari tayyorlanadigan önlab maktablar bor. Lagos, Kadun, Ibadan, Uzuakoli şlarida tibbiyot i.t. markazlari mavjud. Lagosda Jahon soğliqni saklaş taşkilotining bezgakka qarşi kuraş xalqaro markazi işlaydi.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. N. mustaqillikka erişganidan keyin maorifni rivojlantirişga e'tibor berila boşladi. Katta yoşdagi aholi savodsizligini tugatiş maqsadida qisqa muddatli
kurslar oçildi. 1976 y.da 6 yoşdan 12 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiy 6 y.lik boşlanğiç ta'lim joriy etildi. Öqiş mahalliy va ingliz tillarida olib boriladi. Örta ma'lumot 5 y.lik. Xususiy örta maktablar ham bor. 2—5 y.lik hunar-texnika maktablarida malakali işçilar, 4 y.lik politexnikum va texnologiya kollejlarida esa örta texnik xodimlar tayyorlanadi. 29 un-t bor. Zariya, Lagos, Ibadan, Ife, Nsuk-ka un-tlari eng yirik oliy öquv yurtlari hisoblanadi. Ökiş — bepul. Köpgina un-tlarning sirtqi bölimlari bor. N. pedagogika tadqiqotlari kengaşi, un-tlarning pedagogika f-tlari, in-tlari va tadqiqot markazlari, oşirilgan darajadagi ba'zi ped. kollejlari maorif va ped. fanlari soxasida i. t. işlari b-n şuğullanadi.
Ilmiy muassasalari: Lagosdagi N. fanlar akademiyasi (1977 y.da taşkil etilgan), Tibbiyot i. t. kengaşi (1974), Milliy okeanografiya va dengiz tadqiqotlari in-ti (1975), Ibadandagi N. ijtimoiy va iqtisodiy tadqiqotlar in-ti (1950), Federal örmonçilik markazi (1954), Tropik ösimliklar baynalmilal in-ti (1975), Oşodidagi Federal sanoat tadqiqotlari in-ti (1955), Beninsitidagi palma yoği in-ti (1939), Moordagi Federal q. x. tadqiqotlari markazi (1910), Vomdagi Federal veterinariya markazi (1924), Samarudagi q.x. tadqiqotlari in-ti (1924) va b.
Yirik kutubxonalari: Ibadan, Lagos un-tlarining kutubxonalari, Ife, Lagos, Beninsiti, Jos, Ilorin va b. şaharlardagi kutubxonalar, N. Milliy kutubxonasi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. N. matbuoti — Tropik Afrikadagi dastlabki va eng rivojlangan matbuot. Ingliz va mahalliy tillarda 20 dan köproq gaz. va 10 haf-tanoma naşr etiladi.Köp nusxada çiqadigan eng nufuzli gaz.lar: «Gardian» («Posbon», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1982 y.dan), «Deyli sketç» («Kundalik bayon» ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1964 y.dan), «Deyli tayme» («Kunduzgi vaqt», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1925 y.dan), «Iroxin yoruba («Yoruba xalqi yangiliklari», yoruba tilida çiqadigan gaz., 1945 y.dan), «Nayjirian observer» («Nigeriya kuzatuvçisi», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1968 y.dan), «Nayjirian tribyun» («Nigeriya minbari», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1949 y.dan), «Neşnl konkord» («Milliy totuvlik», kundalik
gaz., 1980 y.dan), «Nyu nayjirian» («Yangi nigeriyalik», ingliz tilida çikadigan kundalik hukumat gaz., 1965 y.dan). N. axborot agentligi (NAN), hukumat axborot agentligi, 1978 y.da taşkil etilgan. Hukumatga qaraşli N. federal radiokorporatsiyasi 1978 y.da tuzilgan. N. telekörsatuv xizmatiga 1976 y.da hukumat tomonidan asos solingan. 8 ştatda ştat hukumatlari qaramoğidagi radio va telemarkazlar bor.
Adabiyoti xalq oğzaki ijodiyoti b-n uzviy boğlangan. Yoruba, ibo, xausa tillarida adabiy an'analar vujudga kelgan. Zamonaviy N. adiblarining köpçiligi ingliz tilida yozadi. 19-a. oxiri va 20- a. boşlarida publitsistika şakllandi. 20-a. 20—40-y.larida va-tanparvarlik şe'riyati (N. Azikiyove, D. Osadebey) yuzaga keldi. 30-y.larga kelib, dramaturgiya paydo böldi va xristian çerkovlari faoliyati b-n boğlangan bibliya mavzuida pyesalar yaratildi. 30—40-y.larda N.ning ba'zi şaharlari (Oniça)da kitob bozorlari paydo böldi. S. Ekvenzining ijtimoiy muammolarga bağişlangan «Şahar odamlari» (1954) romani va A. Tutuolaning yoruba folklori motivlari asosidagi «Mayxör» (1952), «Ruhlar örmonidagi hayotim» kabi asarlari N. prozasida yangi bosqiç böldi. T. Alukoning «Qarindoşlar» (1968) romanida insonparvarlik ğoyalari öz aksini topdi. O. Egbunaning «Uylaniş masalasi» romanida zamonaviy axloqning an'anaviy urf-odatlar b-n töqnaşu-vi muammosi kötarilgan. Yoş adiblardan Ç. Açebening «Yemiriş vaqti keldi», «Notinç hayot», «Xudoning öqyoyi» asarlari N. prozasining rivojlaniş yölini köp jihatdan belgilab berdi. 70—80-y.lardagi dramaturgiya va şe'riyat ijtimoiy mazmun b-n boyidi, ularda yangi zamon nişonalari öz aksini topa boşladi (V. Şoyinkaning «Idanre» poemasi, «Örmon raqsi», «Yöl» pyesalari, K. Okigboning «Osmon darvozasi», «Labirintlar» şe'riy kitoblari va b.). 90-y. larda yangi iste'dodli qalam sohiblari adabiyotga ki-rib keldi. «Blek Orfyu» va «Okike» kabi adabiy jur.lar naşr qilinadi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Xalq me'morligi tabiiy iklim şaroitiga moslaşgan. Jan., jan.-şarq, jan.-ğarbdagi tropik örmonlarda uylar töğri törtburçakli şaklda yoğoç, loy, töqima novdadan quriladi, tomi ikki nişabli qilib, poxol va palma barglari b-n yopiladi. Markaziy N.da binolar aylana şaklida devori loydan, tomi poxol, şox-şabbadan konus şaklida işlanadi. Savanna va çala çöllarda uylar loydan töğri burçakli qilib, tomi yassi qilib quriladi. 13— 15-a.larda şaharlar reja asosida qurildi. 14-a.da şim.da islom dini tarqalgaç, masjidlar barggo qilindi. 2-jahon uruşidan keyin Yevropa me'morligining ta'siri kuçaydi. Binolar haykal, naqşlar b-n köproq bezatiddi. N. mustaqillikka erişgaç, beton va metalldan qurilgan imoratlar quyoş tösqiçli, peşayvonli va pan-jarali qilib milliy uslubda qurila boşladi (Ibadan un-ti binolari, Ka-dunadagi Oliy sud binosi va b.). Mu-handis va me'morlar Yevropada, şunin-gdek, Lagosdagi texnologiya kollejining, Nsukka va Zariya un-tlarining me'morlik f-tlarida tayyorlanadi.
N. şim.da topilgan Nok madaniyati mahsuli bölgan gözal haykaltaroşlik va öymakorlik asarlari mil. av. 1-ming yillikka mansub deb hisoblanadi. Mil. boşlarida Ife va Benin san'atining ilk namunalari — sopol va bronza haykallar işlangani ma'lum. N. xalqlari yoğoçdan sanamlar, ajdodlar, ça-vandozlar, bolali ayollar haykalçalarini qadimdan yasab kelganlar. N.da yangi tasviriy san'atni rivojlantirişda A. Onabolu, O. Idax, F. Idexen, F. Idubor, B. Envonvu kabi haykalta-roş va rassomlar salmoqli xizmat qildi, ularning asarlarida mahalliy an'analar davom ettirilgani va zamonaviy Yevropa san'ati yutuqlari ijo-diy özlaştirilgani közga taşlanadi. Rassomlar orasida D. Nvoko, Yu. Gril-lo, J. Akolo, A. Ekong, A. Lasekan va b. şuhrat qozongan.
Badiiy hunarmandçilik rivojlangan. Yaxlit yoğoçdan odam va hayvon qiyofasi tasvirlangan, gözal naqş solinib, manzaralar öyib işlangan rözğor anjomlari, ğaroyib şakldagi sopol, şişa va çarm idişlar, zar-garlik buyumlari tayyorlanadi. Bida oynasozlari naqşli idişlar, Kano zargarlari oltin va kumuş bezaklar, na-qşli bilaguzuklar yasaydilar. Benin-Sitida bronza quymalar va fil suyagi öymakorligi an'analari sak^panib qolgan. Niqob (marosimlarda, karnavallarda taqiladi), öyma naqşli kursilar tayyorlaş, matolar töqiş, kaştaçilik, naqqoşlik san'ati rivoj topgan. Novda, poxol va qamişdan savat hamda bordon töqiş, yoğoçdan yelpiğiç, qovoq pöstloğidan turli guldor idiş va qoşiqlar yasaş keng tarqalgan.
Musiqasi. N. musiqiy madaniyatining xilma-xilligi bu yerdagi xalq an'analarining xususiyatlari b-n boğliq. Professonal musiqa san'ati örta asrlarda tarkib topgan. Qabila kek-salari rahbarligida yoşlar marosim raqslari va qöşiqlarini, sozandalik sirlarini örganar edi. Arab sayyohlarining guvoxlik berişiça, örta asr hukmdorlari saroylarida sozanda, xonanda va raqqosalarni saqlaganlar.
19-a.da mustamlakaçilik siyosati va xristian da'vatkorlarining faoliya-ti oqibatida bir qança mahalliy dinlar b-n birga diniy musiqa ham yöq bölib ketdi. Yevropa musiqasining ta'siri kuçaydi. N. çolğu asboblari orasida baraban eng köp tarqalganidir. Yelkaga osiladigan naqş va haykalçalar b-n bezatilgan bir membranali, qöltiq ostiga osiladigan ikki membranali barabanlar, ngedegvu deb ataladigan çang mavjud. Arablar orqali nay, qöşnay, doyra, ud, sitra, algant kabi çolğu asboblari kirib kelgan.
Mustaqillikka erişilganidan söng professional musiqa madaniyati rivojlandi. N.da öziga xos kompozitorlar maktabi vujudga keldi. A. Yuba, F. Sovande, S. Akpabot, A. Bankole, A. Fiberezima va b. kompozitorlar maşhur. Folklor an'analaridagi spektakllarda xalq qöşiklari va musiqasi yangraydi. Yubaning «Örmon parilari», «Abiku» va «Alatangana» raqs dramalari bunga misol böla oladi. T. Oyelana «Adufe», «Qondagi sexr» spektakllariga musiqa yozdi. N.ning dastlabki operasi — «Orukoro» Fiberezima qalamiga mansub.
Teatri. N.da yaşovçi xalqpar an'anaviy teatr tomoşalarining asosini maişiy va marosim raqslari taşkil etadi. Qişloqlardagi bayram va tan-tanali ayyomlarda milliy libos va niqob kiyib yurişgan, afsonaviy mazmundagi öyinlar ötkazib kelingan. Ularda tabiat kuçlarini ifodalovçi ilohlar, ajdodlarning arvohlari, afsona qahramonlari iştirok etgan. 19-a. örtalarida şu asosda zamonaviy teatr şakllana boşladi. Yoruba teat-rining asosçilaridan biri, şoir va qöşiqçi Xubert Ogunde 1944—45 y.larda sayyor teatr jamosini taşkil etib, uning uçun nasihat va tarğibot ruhidagi pyesalarini yozdi. Mustaqillik yillarida bu truppa professional sayyor jamoaga aylandi. Dramaturg va rej. Duro Ladipning 60-y.larda tuzgan teatr truppasi keyinçalik «Milliy teatr» nomini oldi. Havaskorlik drama teatrlarida esa Yevropa drama-turgiyasi va sahna texnikasidan foy-dalanila boşladi. Bir qança ştatlarda yangi jamoalar tuzilgan.
Kinosi. 1945—47 y.larda bir neça hujjatli lentalar suratga olindi. 1960- y.lar boşida rej. Ş. Oluşola televideniye uçun bir qança adabiy asarlarni va teatr spektakllarini ekranlaştirdi. Şundan keyin yaratilgan hujjatli filmlarning ayrimlari Toşkentdagi xalqaro festivallarda namoyiş etidsi. Birinçi töla metrajli filmi «Ikki kişi va eçki» (1966) dir. «Şaxu Garbay» (1971), «Ikki taqdir» (1972), «Loray bobo» (1973), «Ovu-Arusun» (1974), «Qora ma'buda» (1977), «Aye» (1979), «Pul hukmronligi» (1981), «Ozodlik uçun» (1981) va b. badiiy filmlar yaratildi. Mamlakatda 200 ga yaqin kinoteatr bor. Yiliga 6—8 badiiy film işlab çiqariladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИГЕРИЯ (Nigeria), Нигерия Федератив Республикаси (Federal Republic of Nigeria) — Ғарбий Афри-када Гвинея қўлтиғи соҳилида жойлашган давлат. Майд. 923,8 минг км2. Аҳолиси 129,93 млн. киши (2002). Пойтахти — Абужа ш. Маъмурий жиҳатдан 36 штат (state) ва пойтахт округига бўлинади.
Давлат тузуми. Н. — федератив республика. Амалдаги конституцияси 1999 й. 29 майда қабул қилинган. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстликка. аъзо. Давлат бошлиғи президент (1999 й.дан Олусегун Обасанжо). У умумий тўғри ва яширин овоз бериш йўли б-н 4 й. муддатга сайланади ва яна бир марта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни Миллий ассамблея (икки палатали парламент), ижроия ҳокимиятни президент ва ҳукумат амалга оширади.
Табиати. Соҳили кам парчаланган камбар пасттекисликдан иборат. Ер юзаси шим.га томон баландлашиб бо-ради. Йоруба, Уди, Жос платолари (энг баланд жойи 1735 м) бор. Платолардан жан.да Нигер ва Бенуэ дарё водийлари жойлашган. Шарқий қисмининг рель-ефи тоғлик, айрим чўққиларининг бал. 2000 м дан ортиқ. Н. ҳудуди тектоник жиҳатдан Африка платформаси таркибига киради. Заминининг метаморфик жинслари мамлакат майдонининг 50% ни ташкил этган. Улар таркибида то-кембрий гнейслари, магматит, амфиболит, кварцит ва сланецлар учрайди. Соҳил яқинидаги ботиқлар денгиз ва континент чўкиндилари б-н тўлган.
Н.нинг Атлантика океани соҳилида нефть ва газ конлари бор. Тошкўмир, лигнит ва қўнғир кумир, ниобий (колумбит), калай, вольфрам, молибден, темир, боксит, марганец, асбест, қўрғошин, pyx ва уран рудаси конлари топилган. Мамлакатнинг шим.-ғарбида олтин конлари ҳам бор.
Иқлими экваториал муссонли иклим. Шим.да дек.дан мартгача қуруқ шамоллар эсиб туради. Баҳорда деярли ҳамма жойда ёмғир ёғади. Йиллик ёғин 500— 4000 мм. Ички минтақаларда энг иссиқ ой (апр. ёки май)нинг ўртача т-раси 25— 33°, энг салқин ой (дек. ёки янв.) ники 20—27°. Йирикдарёлари: Нигер ва унинг ирмоклари ҳамда Комадугу-Йобе. Ни-герда кема қатнайди. Чад кўлига қуйиладиган дарёлари қурғоқчил мавсумда жуда саёзланиб крлади. Тупроклари қизил-сариқ, латерит, қизил латерит, қизил-қўнғир, қора тусли ва аллювиал тупроклар. Ўсимликларининг аксари тропик ўрмон ва саванналардан иборат. Соҳили камбар мангра ўрмонлари б-н қопланган. Дарахтларни кўплаб қирқиш натижасида табиий Урмонлар, асосан, қўрикхоналарда сақланиб қолган. Ҳайвонот дунёси бой: фил, каркидон, крп-лон, чиябўри, ёввойи мушук, кийик, жирафа ва б. яшайди.
Аҳрлиси. Н.да турли тилларда сузлашувчи 200 га яқин халқ бор. Гвинея тилларида сўзлашувчи халқлар — йоруба, игбо, ижо ва нупелар кўпчиликни ташкил этади. Н.да хауса тилида сўзлашувчи халқдар анчагина. Канури, фульбе халқлари қам яшайди. Шарқий бантоид тилларида сўзлашувчи халқлардан ибибио ва тивлар бор. Шаҳар аҳолиси — 35,2%. Аҳолисининг ярмига яқини ислом динига, қолган қисми христиан ва маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилади. Расмий тиллари — инглиз ва француз тили. Йирик ша-ҳарлари: Лагос, Ибадан, Огбомошо, Кано, Иво, Кадуна, Порт-Харкорт, Илорин, За-рия, Онича ва б.
Тарихи. Ҳозирги Н. худудида дастлабки аҳоли манзилгоҳлари палеолит даврида вужудга келган. Мил. ав. 4—3-минг йилликдаёқ бу жойларда силликланган ва сайқалланган тош болталар ва сопол идишлар ясалгани маълум. 1-мингйилликда моддий маданият нисбатан
юқори даражада бўлган. Мил. 8—10- а.ларда Н. ҳудудида хауса халқининг шаҳар-давлатлари (Кано, Кацина, Зария ва б.) вужудга келган. Бенин қироллиги ўша даврдаги энг йирик давлатлардан бири бўлган. 13-а.да ҳозирги Н. ҳудудига фульбе қабилалари келиб, улар тезда хаусалар б-н аралашиб кетган.
Н. қудудига европаликлардан дастлаб португаллар келган (1472). 1553 й.да Н. сохдлларига денгиз тарафдан инглизлар кириб борди. Европалик мустамлакачилар «қора танлиларни ов қилиб», Н. ха-лкларининг табиий тараққиёт жараёнини сусайтирди. 1849 й. Бенинда инглиз консуллиги пайдо булди. 1861 й.да инглизлар Лагосни эгалладилар. 1870-й. лар охирида мустамлакачилар Нигер дарёси ҳавзасида катта ҳудудга урнашиб ол-дилар. 1885 й.да «Ойл-риверс протекто-рати» (1893 й.дан Нигер соҳили протектората*) тузилди. 1906 й.да унинг таркибига Лагос ҳам қушиб олинди, шундан сўнг «Жан. Нигерия мустамла-каси ва протекторати» деб атала бошлади. 1914 й. 1 янв.дан ҳозирги Н. ҳудуди «Нигерия мустамлакаси ва протекторати» номини олди. 20-а. бошидан инглизлар Н.дан арзон минерал ва қ. х. хом ашёлари манбаи сифатида фойдалана бошладилар. Мустамлакачи маъмурларнинг жабр-зулми ва бедодлигига қарши тез-тез ғалаёнлар бўлиб турди.
1-жаҳон уруши (1914—18) дан сўнг Н.да дастлабки ижтимоийсиёсий ташкилотлар пайдо бўла бошлади. 1920 й.да Ғарбий Африка Миллий конгрессининг Нигерия бўлими ташкил этилди. 1922 й.да Н.да биринчи сиёсий партия — Миллий демократик партия тузилди. 20-й.лар охири — 30-й.лар бошида янги оммавий ташкилотлар вужудга келди. 2-жаҳон уруши даври (1939—45) да четдан товар келтириш кескин камайди, натижада маҳаллий саноатнинг ўсишига шароит туғилди. Тери ошлаш, ип газлама тўқиш, мева ва сабзавотни қайта ишлаш корхоналари вужудга келди. Маҳаллий тадбиркорлар Н.га ўз ички ишларини ўзи бошқариш ҳуқуқи ва сиёсий мустақиллик берилишини талаб қила бошлади. 1944 й. авг.да дастлабки Умумнигерия сиёсий партияси — Нигерия ва Камерун Миллий кен-гаши (1962 й.дан Нигерия фуқаролари Миллий кенгаши) тузилди. 1940-й.лар бошида Н.да касаба уюшмалари вужудга кела бошлади. 1945 й.да ҳали яхши уюшмаган ишчиларнинг биринчи иш ташлаши бўлиб ўтди. 1950—51 й.ларда яна янги партиялар тузилди. 1958 й. окт.да Лондонда бўлган конституцион конференцияда Н.нинг барча жойларидан келган вакиллар Н.га мустақиллик беришни Буюк Британиядан талаб қилдилар. 1960 й. Н.га Британия Ҳамдўстлиги таркибида мустақиллик берилди. Шу йили Н. БМТга қабул қилинди. 1963 й. 1 окт. дан Н. федератив республика деб эълон қилинди.
1964 й. 30 дек.да федерал парламентга сайлов ўтказилиб, янги ҳукумат тузилди. Аммо ҳукумат аҳолининг турмуш даражасини ошириш ҳақидаги ваъдаларини бажармай, миллий манфаатларга зид сиёсат юритганлиги илғор кучларнинг норозилик кайфиятини қўзғатди. 1966 й. 15 янв.да ҳарбий тўнтариш бўлиб, федерал ҳарбий ҳукумат тузилди. 1966 й. 29 июлда яна ҳарбий тўнтариш бўлди. Янги ҳукумат федератив идора усулини дарҳол тиклади. Аммо, шундан кейин ҳам кетма-кет ҳарбий тўнтаришлар содир бўлиб, мамлакатнинг ижтимоийсиёсий ва иктисодий тараққиётига салбий таъсир қилди. Ниҳоят, 1999 й. 20 фев. куни парламент сайлови ва ўша йил 27 фев.да президент сайлови бўлди. Ҳарбийлар ҳокимиятни янги сайланган президент Олусегун Обасанжога топширдилар.
Миллий байрами — 1 окт. — Мустақиллик куни (1960). Н. ЎзР суверенитетини 1992 й. 11 мартда тан олди ва ўша йил 28 авг.да дипломатия муносабатлари ўрнатди.
Сиёсий партия ва касаба уюшмалари. Демократия учун иттифоқ партияси, 1998 й.да ташкил этилган; Умумхалқ партияси, 1998 й.да тузилган; Халқ де-мократик партияси, 1998 й.да асос со-линган. Н. меҳнат конгресси, мамлакатнинг ягона марказий касаба уюшма ташкил оти, 42 тармоқ касаба уюшмасини бирлаштирган, 1978 й.да тузилган.
Хужалиги. Н. — йирик саноат салоҳиятига эга бўлган афар мамлакат. Ялпи ички маҳсулот ва ташки савдо қажми жиҳатидан Африкада 2-ўринда (ЖАРдан кейин) туради. Ялпи ички маҳсулотнинг ярми саноатда, тахм. 30% қ. х. ва хизмат кўрсатиш соҳасида ишлаб чикарилади. Н. дунёда нефть экспорт қилувчи 10 та йирик мамлакат жумласига киради, нефть қазиб олиш соҳасида Африкада биринчи ўринни эгаллайди.
Қишлоқ хўжалиги —мамлакат иқтисодиётининг асоси, иқтисодий фаол аҳоли ярмидан кўпроғининг ти-рикчилик манбаи. Энг оммавий деҳ-қончилик шакли жамоа деҳқончилигидир. Мамлакатдаги 8 млн.га яқин фермер хўжалиги қ. х. маҳсулотининг 90% ни беради. Ҳайдаладиган ерларнинг анчагина қисмида озиқ-овқат экинлари, асосан, илдизмевали ва донли экинлар етиштирилади. Деҳқончиликда дуккакли экинлар, шакарқамиш, сабзавот ва ҳўл мевалар муҳим ўрин олади. Экспорт учун мойли пальма, какао, ер ёнғоқ, каучукли ўсимлик, пахта етиштирилади.
Чорвачилик, асосан, шим.да ва қуруқ саванналар минтақасида ривожланган. Қорамол, қўй ва эчки боқилади. Шим. да йилқичилик, жан.да чўчқачилик ва ҳамма минтақаларда парран-дачилик б-н шуғулланилади. Дарёларда, Чад кўли ва Гвинея қўлтиғи сувларида қимматбаҳо балиқ турлари кўп булсада, балиқ овлаш унчалик ривожланмаган. Балиқчилик маҳсулотлари мамлакат аҳолиси эҳтиёжларини қондира олмайди. Ўрмон хўжалигидаги асосий ёғоч захиралари Нигер дарёси этакларида ва жан.-шарқий денгиз со-ҳилида жойлашган.Дарахтзорлар 23 минг км2 ни ташкил этади. Ўрмонлар тартибсиз кесилиши натижасида қимматбаҳо ёғоч олинадиган дарахтлар камайиб кетди. Мамлакатда ўрмон хўжалигини тиклаш тадбирлари ишлаб чиқилди, ёғоч экспорт қилиш тақикланди.
Саноатида кончиликасосий ўринни эгаллайди. Нефть ва табиий газ, шунингдек, қалай ва ниобий рудалари, тошкумир, темир рудаси ва б. баъзи турдаги фойдали казилмалар — Н. кончилик саноатининг асосий хом ашё негизи. Озроқ миқдорда вольфрам, тантал, торий, циркон, уран, олтин, полиметалл рудалар ва б.лар ҳам қазиб олинади. Хилма-хил нометалл казилмалар орасида оҳактош, каолин, қурилишбоп қум, шағал бор. Маҳаллий темир руда, тошкўмир, оҳактош ва утга чидамли гилмоя негизида металлургияни ривожлантиришга киришилди. Жумладан, 2000 й. охирида Ажаокутда Тропик Африкадаги энг йирик металлургия к-тининг биринчи навбати қуриб битиказилди. Нефтни қайта ишлаш з-длари, «Пежо», «Фольксваген», «Фиат» ва б. автомобиль з-дларининг йиғув линиялари бор. Йилига 9—10 млрд. кВт-соат электр энергия ҳосил қилинади. Нигер дарёси буйидаги Каинжи ва Жебба ГЭСлари, мамлакат жан.даги йирик шаҳарларда жойлашган иссиклик электр марказлари электр энергетиканинг асосини ташкил қилади.
И.ч. саноати тузилмасида озиқ-овқат ва енгил саноат тармоклари етакчи роль уйнайди. Н.да 95 та тўқимачилик ф-каси, озиқ-овқат корхоналари бор. Об-жувоз з-дларида пальма, ер ёнғоқ ва чигит ёғи ишлаб чикарилади. Тамаки, мева-консерва, гўшт-сут, қанд-шакар и.ч. корхоналари, тегирмонлар мавжуд. Ёғочсозлик саноати Сапелдаги йирик ёғоч тилишфанер и.ч. к-тидан, Эпадаги к-т ва б. 400 майда ёғоч тилиш корхоналаридан иборат. Н.нинг йирик шаҳарларида мебель фкалари, гугурт ва целлюлоза-қоғоз корхоналари бар-по этилди. Мамлакат жан. даги Нкала-гу, Порт-Харкорт, Абеокут, Калабар, Эмен ш.ларида цемент, асбестцемент тахталар ва қувурлар и.ч. заводлари жойлашган. Лагос машинасозлик ва металл ишлаш тармокларининг йирик марказидир. Халқ ҳунармандчилиги ривожланган.
Транспорти. Автомобиль ва т.й. транспорти етакчи ўринда. Ташиладиган юкларнинг 80% дан кўпроғи уларнинг ҳиссасига тўғри келади. Т.й.лар уз. — 3,5 минг км, автомобиль йўллари — 124 минг км. Ғарбий (Лагос—Кано) ва Шарқий (Порт-Харкорт—Кадуна) т.й. магистраллари денгиз соҳилини мамлакатнинг ичкари туманлари б-н туташтиради. Нефть қувурлари уз. — 3000 км. Асосий сув йўли — Нигер дарёси ва унинг ирмоқлари бўлиб, уларда де-ярли йил бўйи кемалар қатнайди. Ички сув йўлларининг уз. — 7,4 минг км. Асосий денгиз портлари: Лагос (Апапа ва Тин-Кан-Айленде), Порт-Харкорт, Бонни, Форкадос, Буруту, Варри. Ҳаво транспорти 2-жаҳон урушидан кейин ривожлана бошлади. Лагос, Кано ва Илоринда халқаро аэропортлар бор.
Ташқи савдоси. Четга, асосан, нефть, какао, каучук, пальма ёнғоғи мағзи, хом тери чиқарилади. Четдан машина ва асбоб-ускуна, истеъмол моллари, озиқ-овқат ва б. келтирилади. Савдо-сотиқдаги асосий мижозлари: Буюк-Бри-тания, АҚШ, Франция, Германия, Япония, Бразилия. Пул бирлиги — найра.
Тиббий хизмати. Давлатга қарашли тиббий муассасалар б-н бирга аралаш ва хусусий шифохоналар ҳам бор. Федерал соғлиқни саклаш вазирлиги мамлакат микёсида оммавий профилактика тад-бирларини ўтказиш, мутахассислар тайёрлаш, тиббиётдаги ҳуқуқий қонунқоидаларга риоя этилиши учун масъул. Даволаш ва касалликларнинг олдини олиш муассасаларига штатларнинг соғлиқни саклаш вазирликлари бевосита рахбарлик қилади. Врачлар Ибадан, Лагос, Ифе, Энугу, Бенинсити, Зариядаги тиббиёт мактабларида тайёрланади. Тиббий ҳамширалар, доялар, тиш врачлари ва техниклари тайёрланадиган ўнлаб мактаблар бор. Лагос, Кадун, Ибадан, Узуаколи шларида тиббиёт и.т. марказлари мавжуд. Лагосда Жаҳон соғлиқни саклаш ташкилотининг безгакка қарши кураш халқаро маркази ишлайди.
Маорифи, илмий ва маданий-маърифий муассасалари. Н. мустақилликка эришганидан кейин маорифни ривожлантиришга эътибор берила бошлади. Катта ёшдаги аҳоли саводсизлигини тугатиш мақсадида қисқа муддатли
курслар очилди. 1976 й.да 6 ёшдан 12 ёшгача бўлган болалар учун мажбурий 6 й.лик бошланғич таълим жорий этилди. Ўқиш маҳаллий ва инглиз тилларида олиб борилади. Ўрта маълумот 5 й.лик. Хусусий ўрта мактаблар ҳам бор. 2—5 й.лик ҳунар-техника мактабларида малакали ишчилар, 4 й.лик политехникум ва технология коллежларида эса ўрта техник ходимлар тайёрланади. 29 ун-т бор. Зария, Лагос, Ибадан, Ифе, Нсук-ка ун-тлари энг йирик олий ўқув юртлари ҳисобланади. Ўкиш — бепул. Кўпгина ун-тларнинг сиртқи бўлимлари бор. Н. педагогика тадқиқотлари кенгаши, ун-тларнинг педагогика ф-тлари, ин-тлари ва тадқиқот марказлари, оширилган даражадаги баъзи пед. коллежлари маориф ва пед. фанлари сохасида и. т. ишлари б-н шуғулланади.
Илмий муассасалари: Лагосдаги Н. фанлар академияси (1977 й.да ташкил этилган), Тиббиёт и. т. кенгаши (1974), Миллий океанография ва денгиз тадқиқотлари ин-ти (1975), Ибадандаги Н. ижтимоий ва иқтисодий тадқиқотлар ин-ти (1950), Федерал ўрмончилик маркази (1954), Тропик ўсимликлар байналмилал ин-ти (1975), Ошодидаги Федерал саноат тадқиқотлари ин-ти (1955), Бенинситидаги пальма ёғи ин-ти (1939), Моордаги Федерал қ. х. тадқиқотлари маркази (1910), Вомдаги Федерал ветеринария маркази (1924), Самарудаги қ.х. тадқиқотлари ин-ти (1924) ва б.
Йирик кутубхоналари: Ибадан, Лагос ун-тларининг кутубхоналари, Ифе, Лагос, Бенинсити, Жос, Илорин ва б. шаҳарлардаги кутубхоналар, Н. Миллий кутубхонаси.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Н. матбуоти — Тропик Африкадаги дастлабки ва энг ривожланган матбуот. Инглиз ва маҳаллий тилларда 20 дан кўпроқ газ. ва 10 ҳаф-танома нашр этилади.Кўп нусхада чиқадиган энг нуфузли газ.лар: «Гардиан» («Посбон», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1982 й.дан), «Дейли скетч» («Кундалик баён» инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1964 й.дан), «Дейли тайме» («Кундузги вақт», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1925 й.дан), «Ирохин йоруба («Йоруба халқи янгиликлари», йоруба тилида чиқадиган газ., 1945 й.дан), «Найжириан обсервер» («Нигерия кузатувчиси», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1968 й.дан), «Найжириан трибюн» («Нигерия минбари», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1949 й.дан), «Нэшнл конкорд» («Миллий тотувлик», кундалик
газ., 1980 й.дан), «Нью найжириан» («Янги нигериялик», инглиз тилида чикадиган кундалик ҳукумат газ., 1965 й.дан). Н. ахборот агентлиги (НАН), ҳукумат ахборот агентлиги, 1978 й.да ташкил этилган. Ҳукуматга қарашли Н. федерал радиокорпорацияси 1978 й.да тузилган. Н. телекўрсатув хизматига 1976 й.да ҳукумат томонидан асос солинган. 8 штатда штат ҳукуматлари қарамоғидаги радио ва телемарказлар бор.
Адабиёти халқ оғзаки ижодиёти б-н узвий боғланган. Йоруба, ибо, хауса тилларида адабий анъаналар вужудга келган. Замонавий Н. адибларининг кўпчилиги инглиз тилида ёзади. 19-а. охири ва 20- а. бошларида публицистика шаклланди. 20-а. 20—40-й.ларида ва-танпарварлик шеърияти (Н. Азикиёве, Д. Осадебей) юзага келди. 30-й.ларга келиб, драматургия пайдо бўлди ва христиан черковлари фаолияти б-н боғланган библия мавзуида пьесалар яратилди. 30—40-й.ларда Н.нинг баъзи шаҳарлари (Онича)да китоб бозорлари пайдо бўлди. С. Эквензининг ижтимоий муаммоларга бағишланган «Шаҳар одамлари» (1954) романи ва А. Тутуоланинг йоруба фольклори мотивлари асосидаги «Майхўр» (1952), «Руҳлар ўрмонидаги ҳаётим» каби асарлари Н. прозасида янги босқич бўлди. Т. Алуконинг «Қариндошлар» (1968) романида инсонпарварлик ғоялари ўз аксини топди. О. Эгбунанинг «Уйланиш масаласи» романида замонавий ахлоқнинг анъанавий урф-одатлар б-н тўқнашу-ви муаммоси кўтарилган. Ёш адиблардан Ч. Ачебенинг «Емириш вақти келди», «Нотинч ҳаёт», «Худонинг ўқёйи» асарлари Н. прозасининг ривожланиш йўлини кўп жиҳатдан белгилаб берди. 70—80-й.лардаги драматургия ва шеърият ижтимоий мазмун б-н бойиди, уларда янги замон нишоналари ўз аксини топа бошлади (В. Шойинканинг «Иданре» поэмаси, «Ўрмон рақси», «Йўл» пьесалари, К. Окигбонинг «Осмон дарвозаси», «Лабиринтлар» шеърий китоблари ва б.). 90-й. ларда янги истеъдодли қалам соҳиблари адабиётга ки-риб келди. «Блэк Орфью» ва «Окике» каби адабий жур.лар нашр қилинади.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Халқ меъморлиги табиий иклим шароитига мослашган. Жан., жан.-шарқ, жан.-ғарбдаги тропик ўрмонларда уйлар тўғри тўртбурчакли шаклда ёғоч, лой, тўқима новдадан қурилади, томи икки нишабли қилиб, похол ва пальма барглари б-н ёпилади. Марказий Н.да бинолар айлана шаклида девори лойдан, томи похол, шох-шаббадан конус шаклида ишланади. Саванна ва чала чўлларда уйлар лойдан тўғри бурчакли қилиб, томи ясси қилиб қурилади. 13— 15-а.ларда шаҳарлар режа асосида қурилди. 14-а.да шим.да ислом дини тарқалгач, масжидлар баргго қилинди. 2-жаҳон урушидан кейин Европа меъморлигининг таъсири кучайди. Бинолар ҳайкал, нақшлар б-н кўпроқ безатидди. Н. мустақилликка эришгач, бетон ва металлдан қурилган иморатлар қуёш тўсқичли, пешайвонли ва пан-жарали қилиб миллий услубда қурила бошлади (Ибадан ун-ти бинолари, Ка-дунадаги Олий суд биноси ва б.). Му-ҳандис ва меъморлар Европада, шунин-гдек, Лагосдаги технология коллежининг, Нсукка ва Зария ун-тларининг меъморлик ф-тларида тайёрланади.
Н. шим.да топилган Нок маданияти маҳсули бўлган гўзал ҳайкалтарошлик ва ўймакорлик асарлари мил. ав. 1-минг йилликка мансуб деб ҳисобланади. Мил. бошларида Ифе ва Бенин санъатининг илк намуналари — сопол ва бронза ҳайкаллар ишлангани маълум. Н. халқлари ёғочдан санамлар, аждодлар, ча-вандозлар, болали аёллар ҳайкалчаларини қадимдан ясаб келганлар. Н.да янги тасвирий санъатни ривожлантиришда А. Онаболу, О. Идах, Ф. Идехен, Ф. Идубор, Б. Энвонву каби ҳайкалта-рош ва рассомлар салмоқли хизмат қилди, уларнинг асарларида маҳаллий анъаналар давом эттирилгани ва замонавий Европа санъати ютуқлари ижо-дий ўзлаштирилгани кўзга ташланади. Рассомлар орасида Д. Нвоко, Ю. Грил-ло, Ж. Аколо, А. Эконг, А. Ласекан ва б. шуҳрат қозонган.
Бадиий ҳунармандчилик ривожланган. Яхлит ёғочдан одам ва ҳайвон қиёфаси тасвирланган, гўзал нақш солиниб, манзаралар ўйиб ишланган рўзғор анжомлари, ғаройиб шаклдаги сопол, шиша ва чарм идишлар, зар-гарлик буюмлари тайёрланади. Бида ойнасозлари нақшли идишлар, Кано заргарлари олтин ва кумуш безаклар, на-қшли билагузуклар ясайдилар. Бенин-Ситида бронза қуймалар ва фил суяги ўймакорлиги анъаналари сак^паниб қолган. Ниқоб (маросимларда, карнавалларда тақилади), ўйма нақшли курсилар тайёрлаш, матолар тўқиш, каштачилик, наққошлик санъати ривож топган. Новда, похол ва қамишдан сават ҳамда бордон тўқиш, ёғочдан елпиғич, қовоқ пўстлоғидан турли гулдор идиш ва қошиқлар ясаш кенг тарқалган.
Мусиқаси. Н. мусиқий маданиятининг хилма-хиллиги бу ердаги халқ анъаналарининг хусусиятлари б-н боғлиқ. Профессонал мусиқа санъати ўрта асрларда таркиб топган. Қабила кек-салари раҳбарлигида ёшлар маросим рақслари ва қўшиқларини, созандалик сирларини ўрганар эди. Араб сайёҳларининг гувохлик беришича, ўрта аср ҳукмдорлари саройларида созанда, хонанда ва раққосаларни сақлаганлар.
19-а.да мустамлакачилик сиёсати ва христиан даъваткорларининг фаолия-ти оқибатида бир қанча маҳаллий динлар б-н бирга диний мусиқа ҳам йўқ бўлиб кетди. Европа мусиқасининг таъсири кучайди. Н. чолғу асбоблари орасида барабан энг кўп тарқалганидир. Елкага осиладиган нақш ва ҳайкалчалар б-н безатилган бир мембранали, қўлтиқ остига осиладиган икки мембранали барабанлар, нгедегву деб аталадиган чанг мавжуд. Араблар орқали най, қўшнай, дойра, уд, цитра, алгант каби чолғу асбоблари кириб келган.
Мустақилликка эришилганидан сўнг профессионал мусиқа маданияти ривожланди. Н.да ўзига хос композиторлар мактаби вужудга келди. А. Юба, Ф. Сованде, С. Акпабот, А. Банколе, А. Фиберезима ва б. композиторлар машҳур. Фольклор анъаналаридаги спектаклларда халқ қўшиклари ва мусиқаси янграйди. Юбанинг «Ўрмон парилари», «Абику» ва «Алатангана» рақс драмалари бунга мисол бўла олади. Т. Ойелана «Адуфе», «Қондаги сехр» спектаклларига мусиқа ёзди. Н.нинг дастлабки операси — «Орукоро» Фиберезима қаламига мансуб.
Театри. Н.да яшовчи халқпар анъанавий театр томошаларининг асосини маиший ва маросим рақслари ташкил этади. Қишлоқлардаги байрам ва тан-танали айёмларда миллий либос ва ниқоб кийиб юришган, афсонавий мазмундаги ўйинлар ўтказиб келинган. Уларда табиат кучларини ифодаловчи илоҳлар, аждодларнинг арвоҳлари, афсона қаҳрамонлари иштирок этган. 19-а. ўрталарида шу асосда замонавий театр шакллана бошлади. Йоруба теат-рининг асосчиларидан бири, шоир ва қўшиқчи Хуберт Огунде 1944—45 й.ларда сайёр театр жамосини ташкил этиб, унинг учун насиҳат ва тарғибот руҳидаги пьесаларини ёзди. Мустақиллик йилларида бу труппа профессионал сайёр жамоага айланди. Драматург ва реж. Дуро Ладипнинг 60-й.ларда тузган театр труппаси кейинчалик «Миллий театр» номини олди. Ҳаваскорлик драма театрларида эса Европа драма-тургияси ва саҳна техникасидан фой-даланила бошлади. Бир қанча штатларда янги жамоалар тузилган.
Киноси. 1945—47 й.ларда бир неча ҳужжатли ленталар суратга олинди. 1960- й.лар бошида реж. Ш. Олушола телевидение учун бир қанча адабий асарларни ва театр спектаклларини экранлаштирди. Шундан кейин яратилган ҳужжатли фильмларнинг айримлари Тошкентдаги халқаро фестивалларда намойиш этидци. Биринчи тўла метражли фильми «Икки киши ва эчки» (1966) дир. «Шаху Гарбай» (1971), «Икки тақдир» (1972), «Лорай бобо» (1973), «Ову-Арусун» (1974), «Қора маъбуда» (1977), «Айе» (1979), «Пул ҳукмронлиги» (1981), «Озодлик учун» (1981) ва б. бадиий фильмлар яратилди. Мамлакатда 200 га яқин кинотеатр бор. Йилига 6—8 бадиий фильм ишлаб чиқарилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.