Nijniy Novgorod viloyati
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 217–218-b. — ziyouz.com
Nijniy Novgorod viloyati -RF tarkibidagi viloyat. 1929 y. 14 yanv. da taşkil etilgan (1932 y.gaça Nijniy Novgorod ölkasi, 1936 y.gaça Gorkiy ölkasi, 1990 y.gaça Gorkiy viloyati). Rossiya Yevropa qismining markazida, Volganing har ikkala so-hilida joylaşgan. Volga-Vyatka iqti-sodiy r-niga kiradi. Mayd. 76,9 ming km2. Aholisi 3657,0 ming kişi (2000). Şahar aholisi 78,2%. 1 km2 ga 48,1 kişi töğri keladi. Viloyat aholisining aksari qismi ruslar (94,7%), şuningdek, tatar (1,6%) mordva (1,0%), ukrain (0,9%), çuvaş (0,3%) va b. yaşaydi. 48 ma'muriy tuman, 26 şahar, 71 şaharça bor. Markazi — Nijniy Novgorod. N.N.v. Şarqiy Yevropa tekisligining markaziy qismida joylaşgan. Asosan, örmonli ör-qir daştdan iborat. Volga daryosi viloyat hududini örmonli Çap sohil (Zavoljye) payettekisligi va Öng sohil balandligiga böladi. Relyefning karst şakllari rivojlangan. Quriliş materiallari, torf, fosforitlar, temir rudalari konlari bor.
Iqlimi mö'tadil kontinental. Yanv. ning örtaça t-rasi —12°, iyulniki 19°. Yillik yoğin miqsori 500 mm. Vegetatsiya davri 165—175 kun. Asosiy daryolari: Volga va uning irmoklari. Gorkiy suv havzasi, köllar (asosan, Zavoljyeda) bor. N.N.v. jan. tayga, ara-
laş va keng bargli örmonlar mintaqasida joylaşgan. Tuproklari asosan, çimli podzol va podzollaşgan tuproqlar. Viloyat hududining 40% ga yaqin maydoni örmon. Yassi suvayirğiç va pastqamliklarda botqoklik köp. Yovvoyi hayvonlardan böri, tulki, qönğir ayiq, silovsin, börsiq, çipor yumron-qoziq, olaxurjun va b. bor. Los qöriqlanadi. Viloyat xududida Kerjen qöriqxonasi mavjud. Sanoatning asosiy tarmoqlari: maşinasozlik va metallsozlik (avtomobillar, dare va dengiz kemalari, samolyotlar, avtomobil va kema dvigatellari, stanoklar, pribor va asboblar, kimyo, yengil, oziq-ovqat sanoati uçun jihozlar, televizorlar işlab çiqariladi), kimyo va neft kimyosi (organik sintez mahsulotlari, plastmassa va sintetik smolalar, organik şişa, böyoq, lok, zaharli kimyo-viy preparat va b.), örmon va sellyuloza qoğoz, neftni qayta işlaş sanoati korxonalari işlab turibdi. Badiiy hunarmandçilik buyumlari ham işlab çiqariladi. K-xning yetakçi tar-moği — çorvaçilik. Koramol (sutgöştli zotlari), buğu, parranda, çöçqa boqiladi. Buğdoy, qand lavlagi, sabzavot (şu jumladan, piyoz), javdar, arpa, suli, greçixa, kartoşka, yem-xaşak ekinlari ekiladi. T.y. bor. Volga, Oka, Vetluga va Sura daryolarida kema katnaydi. Asosiy dare porti — Nijniy Novgorod. 10 oliy öquv yurti, 5 teatr, 9 muzey mavjud.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЖНИЙ НОВГОРОД ВИЛОЯТИ -РФ таркибидаги вилоят. 1929 й. 14 янв. да ташкил этилган (1932 й.гача Нижний Новгород ўлкаси, 1936 й.гача Горький ўлкаси, 1990 й.гача Горький вилояти). Россия Европа қисмининг марказида, Волганинг ҳар иккала со-ҳилида жойлашган. Волга-Вятка иқти-содий р-нига киради. Майд. 76,9 минг км2. Аҳолиси 3657,0 минг киши (2000). Шаҳар аҳолиси 78,2%. 1 км2 га 48,1 киши тўғри келади. Вилоят аҳолисининг аксари қисми руслар (94,7%), шунингдек, татар (1,6%) мордва (1,0%), украин (0,9%), чуваш (0,3%) ва б. яшайди. 48 маъмурий туман, 26 шаҳар, 71 шаҳарча бор. Маркази — Нижний Новгород. Н.Н.в. Шарқий Европа текислигининг марказий қисмида жойлашган. Асосан, ўрмонли ўр-қир даштдан иборат. Волга дарёси вилоят ҳудудини ўрмонли Чап соҳил (Заволжье) паеттекислиги ва Ўнг соҳил баландлигига бўлади. Рельефнинг карст шакллари ривожланган. Қурилиш материаллари, торф, фосфоритлар, темир рудалари конлари бор.
Иқлими мўътадил континентал. Янв. нинг ўртача т-раси —12°, июлники 19°. Йиллик ёғин миқцори 500 мм. Вегетация даври 165—175 кун. Асосий дарёлари: Волга ва унинг ирмоклари. Горький сув ҳавзаси, кўллар (асосан, Заволжьеда) бор. Н.Н.в. жан. тайга, ара-
лаш ва кенг баргли ўрмонлар минтақасида жойлашган. Тупроклари асосан, чимли подзол ва подзоллашган тупроқлар. Вилоят ҳудудининг 40% га яқин майдони ўрмон. Ясси сувайирғич ва пастқамликларда ботқоклик кўп. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, тулки, қўнғир айиқ, силовсин, бўрсиқ, чипор юмрон-қозиқ, олахуржун ва б. бор. Лось қўриқланади. Вилоят худудида Кержен қўриқхонаси мавжуд. Саноатнинг асосий тармоқлари: машинасозлик ва металлсозлик (автомобиллар, даре ва денгиз кемалари, самолётлар, автомобиль ва кема двигателлари, станоклар, прибор ва асбоблар, кимё, енгил, озиқ-овқат саноати учун жиҳозлар, телевизорлар ишлаб чиқарилади), кимё ва нефть кимёси (органик синтез маҳсулотлари, пластмасса ва синтетик смолалар, органик шиша, бўёқ, лок, заҳарли кимё-вий препарат ва б.), ўрмон ва целлюлоза қоғоз, нефтни қайта ишлаш саноати корхоналари ишлаб турибди. Бадиий ҳунармандчилик буюмлари ҳам ишлаб чиқарилади. К-хнинг етакчи тар-моғи — чорвачилик. Корамол (сутгўштли зотлари), буғу, парранда, чўчқа боқилади. Буғдой, қанд лавлаги, сабзавот (шу жумладан, пиёз), жавдар, арпа, сули, гречиха, картошка, ем-хашак экинлари экилади. Т.й. бор. Волга, Ока, Ветлуга ва Сура дарёларида кема катнайди. Асосий даре порти — Нижний Новгород. 10 олий ўқув юрти, 5 театр, 9 музей мавжуд.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.