Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Nikel

    Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 227–229-b. — ziyouz.com

    Nikel (nem. Nikel, lot. Niccolum), Ni — Mendeleyev davriy sistemasining VIII guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 28, at.m. 58,69. Tabiiy N. 5 ta barqaror izotop 58Ni (67,88%), 60Ni (26,23%), 61Ni (1,19%), 62Ni (3,66%) va MNi (1,04%) aralaşmasidan iborat. Eng uzoq mavjud böluvçi sun'iy radioaktiv izotopi — 59Ni (T1/2 = 105 yil). N.ni dastlab 1751 y.da şved kimyogari A. Kronstedt kaşf qilgan va nom qöygan. «N.» nomi kupfernikel mi-nerali — Kupfernickel (NiAs) nomidan olingan (nem. Kupfer — mis. Nickel — jin). Bu mineral körinişi b-n mis rudalariga öxşab konçilarni köp çalgitgani uçun şunday nom olgan. Ne-mis kimyogari I. Rixter 1804 y. ança toza N. olişga muvaffaq bölgan.

    19-a.ning 80-y.lariga qadar N.dan faqat zargarlikda va tanga pullar tayyorlaşda foydalanilgan. Yangi Kaledoniyada va Kanadada N. rudalariga boy konlar oçilib, pölatga N. qöşilganida pölatning xossalari yaxşilanişi aniklanganidan keyin N. işlab çikariş sanoati keng rivoj topdi. Massa jihatidan Yer pöstining 8103%ini taşkil qiladi. N. tabiatda pentlan-dit (Fe, Ni)9S8, millerit NiS, nikelin NiAs, xloantin NiAs2, gerodorfit NiAsS, ulmanit NiAsSb nomli minerallar holida va b. metallarning sulfidlariga aralaşgan holda uçraydi. N.ning 50 dan or-tiq minerali ma'lum. N. işlab çiqarişda, asosan, uning sulfidli mi-nerallari, sulfidli mis-nikel ru-dalari, garniyerit minerali (magniy va N.ning özgaruvçan tarkibli silikatlari) hamda magnitli kolçedan katta ahamiyatga ega.

    N.— kumuş kabi oq, yaxşi yassilanuvçan yaltiroq metall. Birikmalardan ajratib olingan kukun holidagi N.ning tusi qoramtir. N.ning 2 ta modifikatsiyasi ma'lum: geksagonal pan-jarali holda kristallanadigan a-N. va kub panjarali r-N. a-N. 250—300° da R-N. ga aylanadi. N. 0°dan 1200° ga qadar, asosan, r-N. şaklida böladi. N.ning suyuklaniş t-rasi 1455°, qaynaş t-rasi 2900°, ziçligi 8,9 g/sm1. N. xuddi temir va kobalt singari ferromagnit moddalar jumlasiga kiradi. N. kimyoviy xossalari jihatdan temir va kobaltga, mis x.amda asl metallarga öxşaydi. Valentligi 2 va 3 N.ning juda köp kompleks birikmalari ma'lum.

    Sanoatda boşqa metallar b-n qotişmalar holida işlatiladi. Mis, temir, xrom va b. elementlarning nikelli qotişmalari korroziyaga çidamli yuqori mexanik, magnit, elektr xossalarga ega. Şuning uçun N. krtişmalari atom reaktorlari qurişda işlatiladi. N.ning talaygina miqsori işqorli akkumulyatorlar, korroziyaga çidamli qoplamalar, quvurlar uçun ketadi. Kimyo sanoatida kimyoviy qurilmalar va katalizatorlar tayyorlaşda işlatiladi.

    N. organizm uçun zarur mikroelementlardan hisoblanadi. Ösimlik tarkibida 5,010»5%, quruklikdagi hayvonlar orga-nizmida l,0-10»6%, dengiz hayvonlari organizmida 1,6104% N. böladi. N. arginaza fermetini faollaştiradi va oksidlaniş jarayoniga ta'sir körsatadi.

    Nikel birikmalari. Nikel galogenlar b-n birikib, asosan, digalogenidlar hosil qiladi.

    Nikel diftorid, NiF2 — yaşilsarğiş tetragonal panjarali kristallar. Suyuqlaniş t-rasi 1452°, ziçligi 4,72 g/sm3. Suvda oz eriydi. NiO, NiCl2 yoki nikelning boşqa bi-rikmalariga ftor ta'sir ettirib olinadi. Kimyoviy reaksiyalarda katalizator, tok manbalarida katod, lazer ma-teriallarning komponenti sifatida qöllanadi.

    Nikel triftorid, NiF3 — KHF2 eritmasini elektroliz qilişda puşti rangli qoldiq körinişida hosil böladi. Kuçli oksidlovçi, suvda parçalanib, undan kislorod ajratib çiqaradi.

    Nikel dixlorid NiCl2 — yaşil rangli trigonal panjarali kristallar. Suyuklaniş t-rasi 1009°, ziçligi 3,54 g/ sm3. Suvda yaxşi eriydi. Nikellaşda, nikel kukuni olişda, katalizator sifatida, şuningdek, termosezgir böyoklar tayyorlaşda işlatiladi.

    Nikel dibromid, NiBr2 — sarğişjigarrang trigonal panjarali kristallar. Suyuklaniş t-rasi 963°, ziçligi 5,45 g/sm3; gigroskopik, suvda, spirtda yaxşi eriydi. Suvli erit-malaridan yaşil rangli geksagidrat NiBr2-6H2O holida ajralib çiqadi.

    Nikel diyodit, Nil2 — pölat kabi kulrang yoki qora rangli, trigonal panjarali kristallar. Suyuklaniş t-rasi 797°, ziçligi 5,83 g/sm3, gigroskopik, suvda, spirtda yaxşi eriydi. Geksagidrat Nil2 6H2O kök-yaşil rangli kristall modda. Nikel bromid va nikel diyodit katalizatorlar va ter-mosezgir böyoqlar olişda qöllanadi.

    Nikel oksidlaridan nikel monooksid, NiO töğrisidagina işonçli ma'lumotlar bor. Oliniş usuli va holatiga qarab NiO oç-yaşildan töq yaşil ranggaça özgaradi. a- va R-şakllari mavjud. Kuçsiz asos xossaga ega, suvda erimaydi. 2 valentli nikel tuzlarini 1000—1100° da qizdiriş yoki nikelni kislorodli muhitda yoki havoda qizdiriş yöli b-n olinadi.

    Nikel karbonat, NiCO3 — yaşil (ziçligi 4,39 g/sm3) yoki sariq (ziçligi 4,6 g/sm3) rangli kristallar. 300°dan yuqorida parçalanadi. Keramika va şişa i.ç.da pigment sifatida qöllanadi.

    Nikel n i trat, Ni (NO3)2 — kub singoniyali yaşil kristallar. Kizdi-rilganda avval 200—250° da Ni (NO2)2 gaça, söngra 300—350° da NiO gaça parçalanadi. Nikelli katalizatorlar olişda, metallarni nikellaşda, rangli keramika i.ç.da işlatiladi.

    Nikel sulfat, NiSO4— romb panjarali oç sariq rangli kristall modda. Ziçligi 3,65 g/sm3, suvda yaxşi eriydi. Havodan nam yutib asta-sekin yaşil tusga kiradi. Suvdagi eritmalaridan romb panjarali zumrad tusli gözal kristall tuz — N. kuporosi NiSO4 7H2O holida ajralib çiqadi. Toza nikel olişda, galvano-texnikada, metallarni nikellaşda işlatiladi.

    N. oltingugurt b-n NiS, NiS2, Ni2S2, Ni3S4, Ni6S5, Ni7S6 kabi sulfidlar hosil qiladi. N.-sulfidlari tabiatda millerit u — NiS. xizlevudit Ni3S2, godlevskit Ni7S6, polidimit Ni3S4, vo-esit NiS2, pentlandit Ni5 x Fe4+vS8 (0<x<0,5) körinişida uçraydi. Pentlandit, milleritli rudalar nikel i.ç.da xom aşyo, NiS, Ni3S2 — gidrogenizatsiya va degidrogenizatsiya katali-zatorlari, NiS2 — organik sintezda katalizator sifatida qöllanadi. N. uglerod (P)-oksid CO2 b-n uçuvçan suyuq birikma — nikel tetrakarbo-nil Ni(CO4) hosil qiladi. Bu modda qizdirilganda N. ajralib çiqaradi. N. rudalaridan N. ajratib oliş usullaridan biri ana şu moddaning hosil bölişiga asoslangan.

    Ad.: Perelman F.M., Zvorikin A.Ya., Kobalt va nikel, M., 1975; Xudyakov I.F., Tixonov A.I., Deyev V . I ., Metallurgiya medi, nikelya i kobalta, t.2, 2 izd., M, 1977.

    Temirjon Otaqöziyev.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    НИКЕЛЬ (нем. Nikel, лот. Niccolum), Ni — Менделеев даврий системасининг VIII гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 28, ат.м. 58,69. Табиий Н. 5 та барқарор изотоп 58Ni (67,88%), 60Ni (26,23%), 61Ni (1,19%), 62Ni (3,66%) ва MNi (1,04%) аралашмасидан иборат. Энг узоқ мавжуд бўлувчи сунъий радиоактив изотопи — 59Ni (Т1/2 = 105 йил). Н.ни дастлаб 1751 й.да швед кимёгари А. Кронстедт кашф қилган ва ном қўйган. «Н.» номи купферникель ми-нерали — Kupfernickel (NiAs) номидан олинган (нем. Kupfer — мис. Nickel — жин). Бу минерал кўриниши б-н мис рудаларига ўхшаб кончиларни кўп чалгитгани учун шундай ном олган. Не-мис кимёгари И. Рихтер 1804 й. анча тоза Н. олишга муваффақ бўлган.

    19-а.нинг 80-й.ларига қадар Н.дан фақат заргарликда ва танга пуллар тайёрлашда фойдаланилган. Янги Каледонияда ва Канадада Н. рудаларига бой конлар очилиб, пўлатга Н. қўшилганида пўлатнинг хоссалари яхшиланиши аникланганидан кейин Н. ишлаб чикариш саноати кенг ривож топди. Масса жиҳатидан Ер пўстининг 8103%ини ташкил қилади. Н. табиатда пентлан-дит (Fe, Ni)9S8, миллерит NiS, никелин NiAs, хлоантин NiAs2, геродорфит NiAsS, ульманит NiAsSb номли минераллар ҳолида ва б. металларнинг сульфидларига аралашган ҳолда учрайди. Н.нинг 50 дан ор-тиқ минерали маълум. Н. ишлаб чиқаришда, асосан, унинг сульфидли ми-нераллари, сульфидли мис-никель ру-далари, гарниерит минерали (магний ва Н.нинг ўзгарувчан таркибли силикатлари) ҳамда магнитли колчедан катта аҳамиятга эга.

    Н.— кумуш каби оқ, яхши яссиланувчан ялтироқ металл. Бирикмалардан ажратиб олинган кукун ҳолидаги Н.нинг туси қорамтир. Н.нинг 2 та модификацияси маълум: гексагонал пан-жарали ҳолда кристалланадиган а-Н. ва куб панжарали р-Н. а-Н. 250—300° да Р-Н. га айланади. Н. 0°дан 1200° га қадар, асосан, р-Н. шаклида бўлади. Н.нинг суюкланиш т-раси 1455°, қайнаш т-раси 2900°, зичлиги 8,9 г/см1. Н. худди темир ва кобальт сингари ферромагнит моддалар жумласига киради. Н. кимёвий хоссалари жиҳатдан темир ва кобальтга, мис х.амда асл металларга ўхшайди. Валентлиги 2 ва 3 Н.нинг жуда кўп комплекс бирикмалари маълум.

    Саноатда бошқа металлар б-н қотишмалар ҳолида ишлатилади. Мис, темир, хром ва б. элементларнинг никелли қотишмалари коррозияга чидамли юқори механик, магнит, электр хоссаларга эга. Шунинг учун Н. кртишмалари атом реакторлари қуришда ишлатилади. Н.нинг талайгина миқцори ишқорли аккумуляторлар, коррозияга чидамли қопламалар, қувурлар учун кетади. Кимё саноатида кимёвий қурилмалар ва катализаторлар тайёрлашда ишлатилади.

    Н. организм учун зарур микроэлементлардан ҳисобланади. Ўсимлик таркибида 5,010»5%, қурукликдаги ҳайвонлар орга-низмида l,0-10»6%, денгиз ҳайвонлари организмида 1,6104% Н. бўлади. Н. аргиназа ферметини фаоллаштиради ва оксидланиш жараёнига таъсир кўрсатади.

    Никель бирикмалари. Никель галогенлар б-н бирикиб, асосан, дигалогенидлар ҳосил қилади.

    Никель дифторид, NiF2 — яшилсарғиш тетрагонал панжарали кристаллар. Суюқланиш т-раси 1452°, зичлиги 4,72 г/см3. Сувда оз эрийди. NiO, NiCl2 ёки никелнинг бошқа би-рикмаларига фтор таъсир эттириб олинади. Кимёвий реакцияларда катализатор, ток манбаларида катод, лазер ма-териалларнинг компоненти сифатида қўлланади.

    Никель трифторид, NiF3 — KHF2 эритмасини электролиз қилишда пушти рангли қолдиқ кўринишида ҳосил бўлади. Кучли оксидловчи, сувда парчаланиб, ундан кислород ажратиб чиқаради.

    Никель дихлорид NiCl2 — яшил рангли тригонал панжарали кристаллар. Суюкланиш т-раси 1009°, зичлиги 3,54 г/ см3. Сувда яхши эрийди. Никеллашда, никель кукуни олишда, катализатор сифатида, шунингдек, термосезгир бўёклар тайёрлашда ишлатилади.

    Никель дибромид, NiBr2 — сарғишжигарранг тригонал панжарали кристаллар. Суюкланиш т-раси 963°, зичлиги 5,45 г/см3; гигроскопик, сувда, спиртда яхши эрийди. Сувли эрит-маларидан яшил рангли гексагидрат NiBr2-6H2O ҳолида ажралиб чиқади.

    Никель дийодит, Nil2 — пўлат каби кулранг ёки қора рангли, тригонал панжарали кристаллар. Суюкланиш т-раси 797°, зичлиги 5,83 г/см3, гигроскопик, сувда, спиртда яхши эрийди. Гексагидрат Nil2 6Н2О кўк-яшил рангли кристалл модда. Никель бромид ва никель дийодит катализаторлар ва тер-мосезгир бўёқлар олишда қўлланади.

    Никель оксидларидан никель монооксид, NiO тўғрисидагина ишончли маълумотлар бор. Олиниш усули ва ҳолатига қараб NiO оч-яшилдан тўқ яшил ранггача ўзгаради. а- ва Р-шакллари мавжуд. Кучсиз асос хоссага эга, сувда эримайди. 2 валентли никель тузларини 1000—1100° да қиздириш ёки никелни кислородли муҳитда ёки ҳавода қиздириш йўли б-н олинади.

    Никель карбонат, NiCO3 — яшил (зичлиги 4,39 г/см3) ёки сариқ (зичлиги 4,6 г/см3) рангли кристаллар. 300°дан юқорида парчаланади. Керамика ва шиша и.ч.да пигмент сифатида қўлланади.

    Никель н и трат, Ni (NO3)2 — куб сингонияли яшил кристаллар. Кизди-рилганда аввал 200—250° да Ni (NO2)2 гача, сўнгра 300—350° да NiO гача парчаланади. Никелли катализаторлар олишда, металларни никеллашда, рангли керамика и.ч.да ишлатилади.

    Никель сульфат, NiSO4— ромб панжарали оч сариқ рангли кристалл модда. Зичлиги 3,65 г/см3, сувда яхши эрийди. Ҳаводан нам ютиб аста-секин яшил тусга киради. Сувдаги эритмаларидан ромб панжарали зумрад тусли гўзал кристалл туз — Н. купороси NiSO4 7Н2О ҳолида ажралиб чиқади. Тоза никель олишда, гальвано-техникада, металларни никеллашда ишлатилади.

    Н. олтингугурт б-н NiS, NiS2, Ni2S2, Ni3S4, Ni6S5, Ni7S6 каби сульфидлар ҳосил қилади. Н.-сульфидлари табиатда миллерит у — NiS. хизлевудит Ni3S2, годлевскит Ni7S6, полидимит Ni3S4, во-эсит NiS2, пентландит Ni5 x Fe4+vS8 (0<х<0,5) кўринишида учрайди. Пентландит, миллеритли рудалар никель и.ч.да хом ашё, NiS, Ni3S2 — гидрогенизация ва дегидрогенизация катали-заторлари, NiS2 — органик синтезда катализатор сифатида қўлланади. Н. углерод (П)-оксид СО2 б-н учувчан суюқ бирикма — никель тетракарбо-нил Ni(CO4) ҳосил қилади. Бу модда қиздирилганда Н. ажралиб чиқаради. Н. рудаларидан Н. ажратиб олиш усулларидан бири ана шу модданинг ҳосил бўлишига асосланган.

    Ад.: Перельман Ф.М., Зворыкин А.Я., Кобальт ва никель, М., 1975; Худяков И.Ф., Тихонов А.И., Деев В . И ., Металлургия меди, никеля и кобальта, т.2, 2 изд., М, 1977.

    Темиржон Отақўзиев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.