Nikoh

Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 233–234-b. — ziyouz.com

Nikoh — ikki jins vakillarining özaro roziligi asosida tuzilgan ittifoq. N. ogmaning vujudga kelişida birdan-bir asos bölgani bois u faqat axloq normalari b-n emas, balki maxsus qonun hujjatlari b-n tartibga so-linadi. Ijtimoiy munosabat sifatida N. turli jamiyat va tuzumlarda tur-liça körinişda bölgan. N.ni qayd qiliş tartibi, N. yoşiga qöyiladigan talablar turli mamlakatlarda bir-biridan farq qiladi. Bir qator mamlakatlarda N. fuqaroviy-huquqiy bitim hisoblanib, uni rasmiylaştiriş tartibi oila qonunçiligi b-n emas, fu-qaro qonunçiligi b-n belgilanadi. Fransiyada N. yoşi ayollar uçun 15, er-kaklar uçun 18, Italiyada tegişliça 14 va 16, GFRda esa 16 va 21, AQŞda (turli ştatlarida turliça) 14—18 va 15—21 yoş qilib belgilangan. N.dan ötişda bölajak er-xotinning mol-mulki töğrisidagi masala katta ahami-yatga ega. Buninguçun N. şartnomalari tuziladi.

Özbekiston Respublikasi Konstitu-siyasining 63-moddasida ta'kidlanişiça, N. tomonlarning ixtiyoriy roziligi va teng xukukligiga asoslanadi. N. masalalari ÖzRning Oila kodeksida (1998 qabul qilinib, öşa yili 1 sent. dan amalga kiritilgan) öz ifodasini topgan. Amaldagi oila qonunçiligi N.ning tuzilişi tartibiga, uni davlatning tegişli organlari tomonidan rasmiylaştirilişiga alohida e'tibor beradi. Özbekiston Respublikasi OKning 13-moddasiga binoan, N. fuqarolik holati dalolatnomalarini qayd etiş organlarida tuziladi. Şunday N.gina huquq va majburiyatni vujudga keltiradi. Diniy rasm-rusumlarga binoan tuzilgan N. yuridik kuçga ega emas. Şuningdek, soxta N., ya'ni er-xotin yoki ulardan birining oila quriş maqsadini közlamay tuzgan N.i ham haqiqiy emas deb topiladi. N.tu-zişning ixtiyoriyligi va N. yoşi N.dan ötişning asosiy şartlari hisoblanadi. N.tuzişga majbur qiliş taqiklanadi. N. yoşi Özbekistonda erkaklar uçun 18, ayollar uçun 17 yoş etib belgilangan. Uzrli sabablar bölganida, alo-hida hollarda nikoxlanuvçilarning iltimosiga köra, N. davlat röyxatidan ötkaziladigan joydagi tuman, şahar qokimi N. yoşini köpi b-n 1 yilga kamaytirişi mumkin. Loaqal bittasi röyxatga olingan boşqa N.da turgan şaxslar örtasida, naslnasab şajarasi böyiça töğri tutaşgan qarindoşlar örtasida, farzandlikka oluvçilar b-n farzandlikka olinganlar örtasida, loaqal bittasining ruhiyati buzilişi (ruhiy kasalligi yoki akli zaifligi) sababli sud tomonidan muomalaga layo-qatsiz deb topilgan şaxslar örtasida N. tuzişga yöl qöyilmaydi. Nikoxla-nuvçi şaxslarni tibbiy körikdan ötka-ziş şart qilib qöyilgan. Unga köra, nikohlanuvçi şaxslar davlat soğliqni saklaş tizimi muassasalarida bepul tibbiy körikdan ötadilar. Belgilangan şartlarning buzilişi sud tomonidan N.ni haqiqiy emas deb topiş uçun asos bölişi mumkin.

N. er-xotindan birining ölimi yoki ölgan deb e'lon qilinişi oqibatida tugatiladi. Er-xotin hayotligida N. ni-koxdan ajraliş yöli b-n bekor qilinişi mumkin.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

НИКОҲ — икки жинс вакилларининг ўзаро розилиги асосида тузилган иттифоқ. Н. огманинг вужудга келишида бирдан-бир асос бўлгани боис у фақат ахлоқ нормалари б-н эмас, балки махсус қонун ҳужжатлари б-н тартибга со-линади. Ижтимоий муносабат сифатида Н. турли жамият ва тузумларда тур-лича кўринишда бўлган. Н.ни қайд қилиш тартиби, Н. ёшига қўйиладиган талаблар турли мамлакатларда бир-биридан фарқ қилади. Бир қатор мамлакатларда Н. фуқаровий-ҳуқуқий битим ҳисобланиб, уни расмийлаштириш тартиби оила қонунчилиги б-н эмас, фу-қаро қонунчилиги б-н белгиланади. Францияда Н. ёши аёллар учун 15, эр-каклар учун 18, Италияда тегишлича 14 ва 16, ГФРда эса 16 ва 21, АҚШда (турли штатларида турлича) 14—18 ва 15—21 ёш қилиб белгиланган. Н.дан ўтишда бўлажак эр-хотиннинг мол-мулки тўғрисидаги масала катта аҳами-ятга эга. Бунингучун Н. шартномалари тузилади.

Ўзбекистон Республикаси Конститу-циясининг 63-моддасида таъкидланишича, Н. томонларнинг ихтиёрий розилиги ва тенг хукуклигига асосланади. Н. масалалари ЎзРнинг Оила кодексида (1998 қабул қилиниб, ўша йили 1 сент. дан амалга киритилган) ўз ифодасини топган. Амалдаги оила қонунчилиги Н.нинг тузилиши тартибига, уни давлатнинг тегишли органлари томонидан расмийлаштирилишига алоҳида эътибор беради. Ўзбекистон Республикаси ОКнинг 13-моддасига биноан, Н. фуқаролик ҳолати далолатномаларини қайд этиш органларида тузилади. Шундай Н.гина ҳуқуқ ва мажбуриятни вужудга келтиради. Диний расм-русумларга биноан тузилган Н. юридик кучга эга эмас. Шунингдек, сохта Н., яъни эр-хотин ёки улардан бирининг оила қуриш мақсадини кўзламай тузган Н.и ҳам ҳақиқий эмас деб топилади. Н.ту-зишнинг ихтиёрийлиги ва Н. ёши Н.дан ўтишнинг асосий шартлари ҳисобланади. Н.тузишга мажбур қилиш тақикланади. Н. ёши Ўзбекистонда эркаклар учун 18, аёллар учун 17 ёш этиб белгиланган. Узрли сабаблар бўлганида, ало-ҳида ҳолларда никохланувчиларнинг илтимосига кўра, Н. давлат рўйхатидан ўтказиладиган жойдаги туман, шаҳар қокими Н. ёшини кўпи б-н 1 йилга камайтириши мумкин. Лоақал биттаси рўйхатга олинган бошқа Н.да турган шахслар ўртасида, наслнасаб шажараси бўйича тўғри туташган қариндошлар ўртасида, фарзандликка олувчилар б-н фарзандликка олинганлар ўртасида, лоақал биттасининг руҳияти бузилиши (руҳий касаллиги ёки акли заифлиги) сабабли суд томонидан муомалага лаё-қатсиз деб топилган шахслар ўртасида Н. тузишга йўл қўйилмайди. Никохла-нувчи шахсларни тиббий кўрикдан ўтка-зиш шарт қилиб қўйилган. Унга кўра, никоҳланувчи шахслар давлат соғлиқни саклаш тизими муассасаларида бепул тиббий кўрикдан ўтадилар. Белгиланган шартларнинг бузилиши суд томонидан Н.ни ҳақиқий эмас деб топиш учун асос бўлиши мумкин.

Н. эр-хотиндан бирининг ўлими ёки ўлган деб эълон қилиниши оқибатида тугатилади. Эр-хотин ҳаётлигида Н. ни-кохдан ажралиш йўли б-н бекор қилиниши мумкин.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.