Nikoh töyi
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 234–235-b. — ziyouz.com
Nikoh töyi — kelin va kuyovning nikohini jamoatçilikka ma'lum qiliş tantanasi. Bu marosim davrlar ötişi b-n qisman özgarib borgan va har bir etnik guruhda öziga xos xususiyatlari b-n özaro farq qilgan. Özbek xalqining qad. N.t. tizimida bir qança marosimlar mavjud: sovçilik, unaştiriş, uy körar (qiz körar), fotiha töyi, töy yuboriş, qiz oşi (qizlar majlisi), nikoh öqitiş, kelin tuşdi, kelin salom, çarlar, quda çaqiriq kabi marosimlar va ular b-n boğliq urf-odatlar. Ularning aksari-yati hozirgaça saqlanib, amal qilinib kelinadi. N.t. kuni yoki bir kun oldin qiz tomonga töyning oşini pişirib yoki xomligiça yuboriladi. Qiz xonadonida jamoaga oş tortiladi. Ba'zan kuyovnikida ham oş beriladi. Töy kuni yoki bir kun oldin qizning otasinikida nikoh marosimi ötkaziladi. Kuyov yaqin jörasi, toğasi b-n bölajak kelin xonadoniga borgan. Imom kuyovga er-xotinlik burçi va huquqlarini tuşuntirgaç, qizning yangasi orqali ruxsatini olib keyin «Xutbai nikoh» (nikoh haqidagi duo) öqigan. Qad. özbekçilik udumiga köra, nikoh töyi tantanalari kuyovnikida ötkaziladi. Töy oqşomi kuyov jöralari b-n, karnay-surnay, çildirma-yu noğoralar sadolari ostida şöx öyin-kulgi va zavkli qiyqiriqlar b-n ke-linnikiga keladi. Ular çimildiq tor-tilgan xonada, noz-ne'matlar töla das-turxon atrofida siylanadilar. Suyuq ovqat, oş yeyilib bölingaç, kuyov jöralaridan biri kelin tomondan kuyov sarposini «sotib oladi». Kuyovni qibla tarafga qaratib unga qizning onasi tayyorlagan çopon, salla kiygiziladi. Kuyov jöralar muborakbod etgaç, surnay xonişi ostida kuyovni qizning onasi, xola-ammalari b-n körişgani olib kelişadi. Ona va buvining oqfo-tihasi, ezgu duolarini olib kuyov öz jöralari b-n uyiga qaytadi. Kelinga oq libosini kiydirib, otasi, buvasi va toğa, amaki kabi yaqin qarindoşlar b-n xayrlaşgani olib çiqadilar. Kelin yangalari, dugonalari davrasida otasining oldiga kelib ta'zim ila bergan nonu tuziga rozilik söraydi. Otasi qizining peşonasidan öpib, yelkasidan quçib roziligini bildiradi, baxt tilaydi. Qiz onasi oldiga borib «ona-jon, bergan oq sutingizga rahmat» deb bağriga singib rozi-rizolik söraydi. Kelin maşinaga çiqmasidan avval ota unga oq fotiha beradi, baxt tilaydi. Iştirokçilarning hammasi duoga qöl oçib unga jör böladilar. Eng qadim odatimizga muvofiq kelin kuyovning uyiga qadar yor-yor b-n kuzatib köyiladi. Bu odatlar har viloyatda, qişloklarda öziga xos tarzda ötkaziladi.
Özbekiston Respublikasida N.t.larida milliylikni saklagan holda dab-dababozlikka berilmay, isrofgarçiliksiz, ixçam ötkazişga qaratilgan hukumat qarorlari qabul qilingan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИКОҲ ТЎЙИ — келин ва куёвнинг никоҳини жамоатчиликка маълум қилиш тантанаси. Бу маросим даврлар ўтиши б-н қисман ўзгариб борган ва ҳар бир этник гуруҳда ўзига хос хусусиятлари б-н ўзаро фарқ қилган. Ўзбек халқининг қад. Н.т. тизимида бир қанча маросимлар мавжуд: совчилик, унаштириш, уй кўрар (қиз кўрар), фотиҳа тўйи, тўй юбориш, қиз оши (қизлар мажлиси), никоҳ ўқитиш, келин тушди, келин салом, чарлар, қуда чақириқ каби маросимлар ва улар б-н боғлиқ урф-одатлар. Уларнинг аксари-яти ҳозиргача сақланиб, амал қилиниб келинади. Н.т. куни ёки бир кун олдин қиз томонга тўйнинг ошини пишириб ёки хомлигича юборилади. Қиз хонадонида жамоага ош тортилади. Баъзан куёвникида ҳам ош берилади. Тўй куни ёки бир кун олдин қизнинг отасиникида никоҳ маросими ўтказилади. Куёв яқин жўраси, тоғаси б-н бўлажак келин хонадонига борган. Имом куёвга эр-хотинлик бурчи ва ҳуқуқларини тушунтиргач, қизнинг янгаси орқали рухсатини олиб кейин «Хутбаи никоҳ» (никоҳ ҳақидаги дуо) ўқиган. Қад. ўзбекчилик удумига кўра, никоҳ тўйи тантаналари куёвникида ўтказилади. Тўй оқшоми куёв жўралари б-н, карнай-сурнай, чилдирма-ю ноғоралар садолари остида шўх ўйин-кулги ва завкли қийқириқлар б-н ке-линникига келади. Улар чимилдиқ тор-тилган хонада, ноз-неъматлар тўла дас-турхон атрофида сийланадилар. Суюқ овқат, ош ейилиб бўлингач, куёв жўраларидан бири келин томондан куёв сарпосини «сотиб олади». Куёвни қибла тарафга қаратиб унга қизнинг онаси тайёрлаган чопон, салла кийгизилади. Куёв жўралар муборакбод этгач, сурнай хониши остида куёвни қизнинг онаси, хола-аммалари б-н кўришгани олиб келишади. Она ва бувининг оқфо-тиҳаси, эзгу дуоларини олиб куёв ўз жўралари б-н уйига қайтади. Келинга оқ либосини кийдириб, отаси, буваси ва тоға, амаки каби яқин қариндошлар б-н хайрлашгани олиб чиқадилар. Келин янгалари, дугоналари даврасида отасининг олдига келиб таъзим ила берган нону тузига розилик сўрайди. Отаси қизининг пешонасидан ўпиб, елкасидан қучиб розилигини билдиради, бахт тилайди. Қиз онаси олдига бориб «она-жон, берган оқ сутингизга раҳмат» деб бағрига сингиб рози-ризолик сўрайди. Келин машинага чиқмасидан аввал ота унга оқ фотиҳа беради, бахт тилайди. Иштирокчиларнинг ҳаммаси дуога қўл очиб унга жўр бўладилар. Энг қадим одатимизга мувофиқ келин куёвнинг уйига қадар ёр-ёр б-н кузатиб кўйилади. Бу одатлар ҳар вилоятда, қишлокларда ўзига хос тарзда ўтказилади.
Ўзбекистон Республикасида Н.т.ларида миллийликни саклаган ҳолда даб-дабабозликка берилмай, исрофгарчиликсиз, ихчам ўтказишга қаратилган ҳукумат қарорлари қабул қилинган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.