Nikolay Vasilyeviç Gogol
Manba: ÖzME, 3-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 378-b. — ziyouz.com
Gogol Nikolay Vasilyeviç [1809.20.3(1.4), Poltava gubernyasi, Mirgorod uyezdi — 1852.21.2 (4.3), Moskva] — rus yozuvçisi. Rus adabiyotida tanqidiy realizmga asos solgan. Nejin gimnaziyasini tugatib (1828), Peterburgga kelgan. Rassomlik qilgan, drama tögaraklarida faol qatnaşgan, ayrim yumoristik rollarni ijro etib, badiiy ijod b-n ham şuğullangan. V. Alov taxallusi b-n yozilgan «Gans Kyuxelgarten» romantik dostoni (1829) salbiy baxrlangaç, çet elga ketgan. Germaniyaning Lyubek, Gamburg ş.larida bölgan. Peterburgga qaytib, davlat mahkamalarida xizmat qiladi. Mahkamalardagi qoğozbozlik, sansalorlik kabi illatlar G. uçun boy mavzu böldi («Peterburg qissalari, 1830). A.S. Puşkin b-n uçraşuvi (1831) G. ijodida buriliş yasadi. «Dikanka qişloği oqşomlari» (1831—32) töplamiga kirgan hikoya va qissalari («Soroçino yarmarkasi», «Dahşatli qasos» va b.) G.ga şuhrat keltirdi. Bunda Malorossiyadagi turmuş tarzi, odamlar ongi, axloqi, xalqning yumorga boy afsonalari, urf-odatlari aks ettirilgan. G. Sankt-Peterburg un-ti umumtarix kafedrasida prof. bölib işladi (1834), bu unga tarix b-n çuqurroq tanişiş imkonini berdi. «Mirgorod» («Ivan Ivanoviç b-n Ivan Nikiforoviç oralarida bölib ötmiş janjallar hikoyati», «Viy» va b. qissalar) töplami hamda «Arabeskalar» («Neva şoh köçasi», «Portret», «Tentak maktublari» qissalari) töplamida (1835) şahar hayoti manzaralari «közdan yoş çiqqunça» kulgi qözğatadigan usulda tasvirlanadi. «Taras Bulba» (1835) qissasi ukrain xalqining çet el bosqinçilariga qarşi kuraşiga bağişlangan. G. 30-y. lar 1-yarmida «3darajali Vladimir» (tugallanmagan), «Uylaniş» (1842 y.da naşr etildi) komediyalari ustida işladi. «Revizor» (1836) komediyasida Rossiyadagi mansabparastlik, xazinani talon-toroj qiliş, poraxörlik va b. hajv ostiga olingan. G. ijodining çöqqisi bölgan «Ölik jonlar» (1842) doston-romanida Rossiyadagi öşa davr hayotiga umumiy tavsif berilgan. G. öz dunyoqaraşida sodir bölgan axloqparastlik goyalari ta'sirida «Döstlar b-n yozişmalardan tanlangan sahifalar» (1847) asarini e'lon qiladi. Mazkur asar V. G. Belinskiy tomonidan tanqidga uçraydi («N.V. Gogolga xat»). G. ning «Revizor» (1935—52, Kibriyo Qahhorova va Abdulla Qahhor tarjimasi), «Ivan Ivanoviç va Ivan Nikiforoviç oralarida bölib ötmiş janjallar hikoyati» (1972, N. Alimuhamedov tarjimasi), «Ulik jonlar» (1959, Rustam Abdurahmonov tarjimasi) va b. asarlari özbek tilida naşr etilgan. «Revizor», «Uylaniş» pyesalari Özbekistan teatrlari sahnasida qöyilgan. Ozod Şarafiddinov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГОГОЛЬ Николай Васильевич [1809.20.3(1.4), Полтава губерняси, Миргород уезди — 1852.21.2 (4.3), Москва] — рус ёзувчиси. Рус адабиётида танқидий реализмга асос солган. Нежин гимназиясини тугатиб (1828), Петербургга келган. Рассомлик қилган, драма тўгаракларида фаол қатнашган, айрим юмористик ролларни ижро этиб, бадиий ижод б-н ҳам шуғулланган. В. Алов тахаллуси б-н ёзилган «Ганц Кюхельгартен» романтик достони (1829) салбий бахрлангач, чет элга кетган. Германиянинг Любек, Гамбург ш.ларида бўлган. Петербургга қайтиб, давлат маҳкамаларида хизмат қилади. Маҳкамалардаги қоғозбозлик, сансалорлик каби иллатлар Г. учун бой мавзу бўлди («Петербург қиссалари, 1830). А.С. Пушкин б-н учрашуви (1831) Г. ижодида бурилиш ясади. «Диканька қишлоғи оқшомлари» (1831—32) тўпламига кирган ҳикоя ва қиссалари («Сорочино ярмаркаси», «Даҳшатли қасос» ва б.) Г.га шуҳрат келтирди. Бунда Малороссиядаги турмуш тарзи, одамлар онги, ахлоқи, халқнинг юморга бой афсоналари, урф-одатлари акс эттирилган. Г. Санкт-Петербург ун-ти умумтарих кафедрасида проф. бўлиб ишлади (1834), бу унга тарих б-н чуқурроқ танишиш имконини берди. «Миргород» («Иван Иванович б-н Иван Никифорович ораларида бўлиб ўтмиш жанжаллар ҳикояти», «Вий» ва б. қиссалар) тўплами ҳамда «Арабескалар» («Нева шоҳ кўчаси», «Портрет», «Тентак мактублари» қиссалари) тўпламида (1835) шаҳар ҳаёти манзаралари «кўздан ёш чиққунча» кулги қўзғатадиган усулда тасвирланади. «Тарас Бульба» (1835) қиссаси украин халқининг чет эл босқинчиларига қарши курашига бағишланган. Г. 30-й. лар 1-ярмида «3даражали Владимир» (тугалланмаган), «Уйланиш» (1842 й.да нашр этилди) комедиялари устида ишлади. «Ревизор» (1836) комедиясида Россиядаги мансабпарастлик, хазинани талон-торож қилиш, порахўрлик ва б. ҳажв остига олинган. Г. ижодининг чўққиси бўлган «Ўлик жонлар» (1842) достон-романида Россиядаги ўша давр ҳаётига умумий тавсиф берилган. Г. ўз дунёқарашида содир бўлган ахлоқпарастлик гоялари таъсирида «Дўстлар б-н ёзишмалардан танланган саҳифалар» (1847) асарини эълон қилади. Мазкур асар В. Г. Белинский томонидан танқидга учрайди («Н.В. Гоголга хат»). Г. нинг «Ревизор» (1935—52, Кибриё Қаҳҳорова ва Абдулла Қаҳҳор таржимаси), «Иван Иванович ва Иван Никифорович ораларида бўлиб ўтмиш жанжаллар ҳикояти» (1972, Н. Алимуҳамедов таржимаси), «Улик жонлар» (1959, Рустам Абдураҳмонов таржимаси) ва б. асарлари ўзбек тилида нашр этилган. «Ревизор», «Уйланиш» пьесалари Ўзбекистан театрлари саҳнасида қўйилган. Озод Шарафиддинов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.