Nil
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 236–237-b. — ziyouz.com
Nil (hoz. misrliklar tilida — Al-Bahr; lot. Nilus, yun. Ntilos) — Afrikadagi dare, Ruanda, Tanzaniya, Uganda, Sudan, Misr hududlaridan oqadi. Dunyoda eng uzun, uz. 6671 km, havzasining mayd. 2870 ming km2. Daryoning boş irmoği Şarqiy Afrikadagi Virunga toğlaridan Katera nomi b-n boşlanib, Viktoriya köliga kelib quyiladi. Daryo mazkur köldan Viktoriya-Nil nomi b-n oqib çiqadi. Söng Koga va Albert köllaridan ötgaç, dastlab Albert-Nil, söngra Bahr ul-Jabal deb ataladi. Yassitoğ çegarasida köplab ostona va şarşaralar (Merçison va b.) hosil qilgan. Sudan tekisligida vodiysi bot-qoqlangan, bu qismida daryo juda se-kin oqadi. Suvining katta qismi buğlanişga sarf böladi. N. çapdan Bahr ul-Ğazal va Bahr ul-Arab daryolari b-n qöşilgaç, Oq Nil (Bahr ul-Abyaz) deb ataladi va Xartum ş.gaça çala çöl va çöl zonasidan oqadi. Öngdan Asva, Sabat, Kök Nil (Bahr ul-Azraq), Atbara kabi önlab irmoqpar qöşilgan joydan N. nomini olgan. Keyingi 3000 km li masofada, ya'ni N. Örta dengizga quyilgunça unga bironta ham irmoq kelib qöşilmaydi. Örta dengizga mayd. 24 ming km2 ga .teng delta hosil qilib quyiladi. Deltasida katta va kiçik juda köp tarmoqlarga bölingan köllar mavjud. Daryo suvining bir qismi Ibrohimiya kanali va Yusuf tarmoği or-qali Birkat-Karun köliga quyiladi. N.dan çikarilgan Ismoiliya kanali Suvayş kanali sohilidagi aholi pun-ktlarini, Mahmudiya kanali Iskanda-riya ş.ni çuçuk suv b-n ta'minlaydi.
N.ning suv rejimi mavsumlarga qarab keskin özgarib turadi. Asvon ş. yonida örtaça suv sarfi 2600 m3/sek. (maksimali 15000 m3/sek., minimali 400—500 m3/sek.), quyiliş joyida 2900 m3/sek. N.ning ekvator qismidagi havzasida yoz va qiş mavsumlarida, Misr va Sudanning markaziy va şim. hududlarida yoz — kuz oylarida suvi köpayadi. Daryoning kuyi ok,imida ayni jazirama yezda suv köpayadi. Tölinsuv davrining çöqqisi sent. oyiga töğri keladi. Örtaça yillik oqim 73,1 km3. Baland Asvon töğoni qurilgunga qadar daryo quyi oqimiga yiliga 62 mln. m3 loyqa keltirgan. N. suvi oqimini tartibga solib turiş maqsadida Asvon, Baland Asvon töğonlari, Asvon, Nag-Hammadi, Ul-Fayyum, Ouen-Fols GESlari qurilgan. Daryoning quyiliş joyidan Asvon töğonigaça va örta qismlarida kema qatnaydi. N. va uning irmoqlarida kema qatnaydigan qismining jami uz. 32 ming km. N. suvi baliqqa boy. Daryo böyida Qohira, Is-kandariya, Xartum va b. şaharlar joylaşgan. N. vodiysi suğoriladigan deh-qonçilik asosida yuzaga kelgan qad. sivilizatsiya markazlaridan biri bölgan. Lhmad aa-Fartniy boşçiligida abbosiy xalifa al-Mutavakkilning buyruği b-n 861 y.da N. suvining sath-ini ölçaydigan inşoot qurilgan. Bu qurilma dastlab «Miqyosi jadid» (Miqyos an-Nil), keyinçalik Nilo-metr deb atalgan va hozirga qadar Sayyolat ul-Rod mavzesi (Ravzo o.) da saqlanib qolgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИЛ (ҳоз. мисрликлар тилида — Ал-Баҳр; лот. Nilus, юн. Ntilos) — Африкадаги даре, Руанда, Танзания, Уганда, Судан, Миср ҳудудларидан оқади. Дунёда энг узун, уз. 6671 км, ҳавзасининг майд. 2870 минг км2. Дарёнинг бош ирмоғи Шарқий Африкадаги Вирунга тоғларидан Катера номи б-н бошланиб, Виктория кўлига келиб қуйилади. Дарё мазкур кўлдан Виктория-Нил номи б-н оқиб чиқади. Сўнг Кьога ва Альберт кўлларидан ўтгач, дастлаб Альберт-Нил, сўнгра Баҳр ул-Жабал деб аталади. Ясситоғ чегарасида кўплаб остона ва шаршаралар (Мерчисон ва б.) ҳосил қилган. Судан текислигида водийси бот-қоқланган, бу қисмида дарё жуда се-кин оқади. Сувининг катта қисми буғланишга сарф бўлади. Н. чапдан Баҳр ул-Ғазал ва Баҳр ул-Араб дарёлари б-н қўшилгач, Оқ Нил (Баҳр ул-Абъяз) деб аталади ва Хартум ш.гача чала чўл ва чўл зонасидан оқади. Ўнгдан Асва, Сабат, Кўк Нил (Баҳр ул-Азрақ), Атбара каби ўнлаб ирмоқпар қўшилган жойдан Н. номини олган. Кейинги 3000 км ли масофада, яъни Н. Ўрта денгизга қуйилгунча унга биронта ҳам ирмоқ келиб қўшилмайди. Ўрта денгизга майд. 24 минг км2 га .тенг дельта ҳосил қилиб қуйилади. Дельтасида катта ва кичик жуда кўп тармоқларга бўлинган кўллар мавжуд. Дарё сувининг бир қисми Иброҳимия канали ва Юсуф тармоғи ор-қали Биркат-Карун кўлига қуйилади. Н.дан чикарилган Исмоилия канали Сувайш канали соҳилидаги аҳоли пун-ктларини, Маҳмудия канали Исканда-рия ш.ни чучук сув б-н таъминлайди.
Н.нинг сув режими мавсумларга қараб кескин ўзгариб туради. Асвон ш. ёнида ўртача сув сарфи 2600 м3/сек. (максимали 15000 м3/сек., минимали 400—500 м3/сек.), қуйилиш жойида 2900 м3/сек. Н.нинг экватор қисмидаги ҳавзасида ёз ва қиш мавсумларида, Миср ва Суданнинг марказий ва шим. ҳудудларида ёз — куз ойларида суви кўпаяди. Дарёнинг куйи ок,имида айни жазирама езда сув кўпаяди. Тўлинсув даврининг чўққиси сент. ойига тўғри келади. Ўртача йиллик оқим 73,1 км3. Баланд Асвон тўғони қурилгунга қадар дарё қуйи оқимига йилига 62 млн. м3 лойқа келтирган. Н. суви оқимини тартибга солиб туриш мақсадида Асвон, Баланд Асвон тўғонлари, Асвон, Наг-Ҳаммади, Ул-Файюм, Оуэн-Фолс ГЭСлари қурилган. Дарёнинг қуйилиш жойидан Асвон тўғонигача ва ўрта қисмларида кема қатнайди. Н. ва унинг ирмоқларида кема қатнайдиган қисмининг жами уз. 32 минг км. Н. суви балиққа бой. Дарё бўйида Қоҳира, Ис-кандария, Хартум ва б. шаҳарлар жойлашган. Н. водийси суғориладиган деҳ-қончилик асосида юзага келган қад. цивилизация марказларидан бири бўлган. Лҳмад аа-Фартний бошчилигида аббосий халифа ал-Мутаваккилнинг буйруғи б-н 861 й.да Н. сувининг сатҳ-ини ўлчайдиган иншоот қурилган. Бу қурилма дастлаб «Миқёси жадид» (Миқёс ан-Нил), кейинчалик Нило-метр деб аталган ва ҳозирга қадар Сайёлат ул-Род мавзеси (Равзо о.) да сақланиб қолган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.