Ninaçilar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 239–240-b. — ziyouz.com
Ninaçilar (Odonata) — haşarotlar turkumi. Gavdasining uz. 1,4—120 mm, qanotlari 90 mm gaça. Fasetkali közlari harakatçan, boşining katta qismini egallaydi. Möylovlari kalta, közga zörğa körinadi. Qanotlari kalin törlangan. Dorzoventral (orqadan qorin tomonga yönalgan) qanot muskullarining, erkaklarida ikkilamçi qöşiliş organining bölişi b-n boşqa haşarotlardan farq qiladi. 4500 ga yaqin (boşqa ma'lumotlarga köra, 3000 dan ortiq) turi bor. Arktika va qurğoqçilik hududlaridan taşqari hamma joylarda tarqalgan. Asosan, tropik hududlarda, suv havzalari yaqinida uçraydi. Yirtqiç voyaga yetgan N. haşarotlar b-n oziqlanadi. Öljasini havoda tutadi. Yirik N. liçinkasi itbaliklar va baliklar çavoqlariga hujum qilişi mumkin. Yarim özgariş orqali rivojlanadi. Havoda uruglanadi. Tuxumlarini suv tubiga yoki suvdagi ösimliklarga qöyadi. Liçinkalari yirtqiç, oğiz organlari öljasini tutuvçi organ — niqobga aylangan. Maxsus taşqi jabralar (dum jabralari) yoki orqa içak ösimtalari (rektal jabralar) yerdamida nafas oladi. 3 ta kenja turkum: teng qanotlilar, har xil qanotlilar, aralaş qanotlilarga bölinadi. Keyingi turkumga oldingi ikki turkumining ham belgilarini mujassamlaştirgan, tropik hududlarda tarqalgan bitta uruğ kiradi. Özbekiston hududida N.ning önlab turlari tarqalgan. Toğli hududlarda Örta Osiyo uçun endemik, yirik N. kordu-legaster; vohalar va toğ oldi xududlarida şaynli ninaçilar köp uçraydi. N. qanotli qaşarotlar, ularning liçinkasi esa qon söruvçi haşarotlarning suvdagi liçinkalari b-n oziqlanadi. N.ning liçinkalari baliklar uçun oziq.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НИНАЧИЛАР (Odonata) — ҳашаротлар туркуми. Гавдасининг уз. 1,4—120 мм, қанотлари 90 мм гача. Фасеткали кўзлари ҳаракатчан, бошининг катта қисмини эгаллайди. Мўйловлари калта, кўзга зўрға кўринади. Қанотлари калин тўрланган. Дорзовентрал (орқадан қорин томонга йўналган) қанот мускулларининг, эркакларида иккиламчи қўшилиш органининг бўлиши б-н бошқа ҳашаротлардан фарқ қилади. 4500 га яқин (бошқа маълумотларга кўра, 3000 дан ортиқ) тури бор. Арктика ва қурғоқчилик ҳудудларидан ташқари ҳамма жойларда тарқалган. Асосан, тропик ҳудудларда, сув ҳавзалари яқинида учрайди. Йиртқич вояга етган Н. ҳашаротлар б-н озиқланади. Ўлжасини ҳавода тутади. Йирик Н. личинкаси итбаликлар ва баликлар чавоқларига ҳужум қилиши мумкин. Ярим ўзгариш орқали ривожланади. Ҳавода уругланади. Тухумларини сув тубига ёки сувдаги ўсимликларга қўяди. Личинкалари йиртқич, оғиз органлари ўлжасини тутувчи орган — ниқобга айланган. Махсус ташқи жабралар (дум жабралари) ёки орқа ичак ўсимталари (ректал жабралар) ердамида нафас олади. 3 та кенжа туркум: тенг қанотлилар, ҳар хил қанотлилар, аралаш қанотлиларга бўлинади. Кейинги туркумга олдинги икки туркумининг ҳам белгиларини мужассамлаштирган, тропик ҳудудларда тарқалган битта уруғ киради. Ўзбекистон ҳудудида Н.нинг ўнлаб турлари тарқалган. Тоғли ҳудудларда Ўрта Осиё учун эндемик, йирик Н. корду-легастер; воҳалар ва тоғ олди худудларида шайнли ниначилар кўп учрайди. Н. қанотли қашаротлар, уларнинг личинкаси эса қон сўрувчи ҳашаротларнинг сувдаги личинкалари б-н озиқланади. Н.нинг личинкалари баликлар учун озиқ.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.